Trang phục của người Phù Lá

Vài nét về trang phục

Nghề dệt vải thổ cẩm của người Phù Lá ra đời và phát triển từ rất sớm. Từ xa xưa, người Phù Lá đã biết trồng cây bông, cây lanh để dệt vải. Phụ nữ Phù Lá biết dệt những tấm vải thổ cẩm chắc, bền và đẹp để phục vụ cho gia đình. Đối với người Phù Lá, một trong những tiêu chí đánh giá người phụ nữ là đường kim mũi chỉ mà người đó thể hiện trên những bộ trang phục của mình. Người phụ nữ có tài may vá, thêu thùa, biết làm ra nhiều bộ trang phục cho mình và cho người thân luôn được nhiều trai làng để ý và muốn lấy về làm vợ, còn những cô gái không biết làm ra những bộ trang phục cho mình sẽ không có quần áo đẹp để đi chơi trong những ngày lễ tết, bị mọi người chê cười. Vì thế, các cô gái ngay từ khi còn nhỏ đã được mẹ cho đi theo làm nương để làm quen với nương rẫy để sau này lớn lên biết làm nương giỏi. Lên 5-6 tuổi, các bé gái đã được mẹ dạy từng đường kim mũi chỉ và tham gia vào các công việc thêu thùa, may vá cùng mẹ; năm 13, 14 tuổi đã may vá thành thục và có thể tự làm ra những bộ trang phục cho mình và cho người thân trong gia đình.

Công việc dệt vải chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Khi rảnh rỗi, phụ nữ Phù Lá lại miệt mài ngồi xe tơ, dệt vải. Để biết dệt vải, họ phải học tới 10 năm, riêng thêu thùa, may vá chỉ cần học từ 1 đến 2 năm là đã có thể biết cách phối màu và thêu những mảng hoa văn trang trí trên trang phục.

Bông được dùng làm chất liệu chính trong các sản phẩm dệt của người Phù Lá. Cây bông theo tiếng Phù Lá gốc gọi là “sa na”. Bông là loại cây thích hợp với những vùng có điều kiện tự nhiên khô ráo, nắng ấm, có nhiệt độ cao. Một năm, cây bông chỉ trồng được một vụ, thời gian gieo trồng bông vào cuối tháng hai, đầu tháng ba âm lịch. Đây là loại cây không kén đất, phát triển mạnh và cho năng suất cao. Loại đất được chọn để trồng bông chủ yếu là loại đất đen. Để cây bông phát triển tốt, người ta dùng phân trâu, phân ngựa phơi khô đem bỏ vào các hốc đất, sau đó rắc hạt bông lên trên để sau này cây có nhiều chất dinh dưỡng sẽ phát triển nhanh. Khi cây bông cao từ 20-30cm, họ dùng cuốc vun đất vào gốc cây cho thân cây không bị đổ gục khi có mưa to gió lớn. Bông được hái vào những ngày trời nắng ráo, người ta tránh hái bông vào những ngày mưa vì vào những ngày này, hạt bông sẽ bị ẩm, không thuận lợi cho việc chế biến, bảo quản và quả bông dễ bị mốc. Những quả bông già được hái mang về rồi đổ ra rổ, rá hoặc nia phơi một vài nắng cho khô, sau đó mang sơ chế hoặc bảo quản ở những nơi khô ráo, khi nào nhàn rỗi sẽ mang ra se sợi. Khi bật bông, đôi tay phải kết hợp nhịp nhàng, đều đặn giữa điều khiển cần bật và tay gõ để tạo ra một lực tốt nhất khiến sợi bông tơi đều. Để sợi bông bền và chắc, sau khi se thành sợi, họ đem con sợi bỏ vào nồi nước sôi luộc qua một vài lần cho sợi bông co và săn chắc lại, đồng thời loại bỏ hết phần tạp chất còn bám trên sợi bông để tăng độ trắng cho bông. Sau đó họ mang phơi hong cho sợi bông khô rồi bắt đầu quy trình dệt.

Khi dệt vải, người Phù Lá dùng khung dệt tương tự như khung dệt của một số tộc người khác như La Chí, Tày, Nùng… Khung dệt người Phù Lá gọi là “tí mú”. Kỹ thuật dệt của họ đơn giản hơn so với nhiều tộc người khác, bởi chủ yếu họ dệt vải thô, không có đường nét hay họa tiết hoa văn nào được thể hiện trên tấm vải dệt.

Để vải đanh lại, họ cho tấm vải vừa dệt vào nồi luộc cùng với tro bếp, sau đó họ dùng cháo gạo hồ thêm một lần nữa cho sợi bông chắc hơn rồi mang ra phơi khô.

Dệt xong là công đoạn nhuộm màu. Trang phục của người Phù Lá thường sử dụng nhiều màu khác nhau. Áo nam giới xưa kia màu đen là màu truyền thống. Khi nghề dệt không còn phát triển, người Phù Lá mua vải của một số dân tộc khác trong vùng về nhuộm màu và cắt may, nên màu sắc trang phục của họ đã có sự thay đổi: Áo của nam giới chuyển sang màu xanh da trời còn áo của phụ nữ ngoài màu xanh ra trời còn có màu vàng, màu tím.

Nguyên liệu chính để nhuộm vải của người phù Lá là hai loại cây “a zo” và “eđu ma”. Đây là giống cây chàm mà đồng bào các dân tộc thường sử dụng để nhuộm màu cho các bộ trang phục.

Để có được một mẻ chàm tốt, họ luôn tuân thủ những điều kiêng kỵ nhất định. Theo quan niệm của người Phù Lá, mỗi người con gái khi trưởng thành đều có một thùng chàm riêng và thuộc quyền sở hữu của cô gái đó, những người khác trong gia đình không được sử dụng hoặc sờ vào khi chưa được cô đồng ý. Vì vậy, ngày đâu bỏ chàm vào thùng ngâm, họ kiêng không cho người lạ và những phụ nữ đang có mang sờ vào bởi họ quan niệm những người này sẽ đem theo vía xấu khiến thùng chàm đó bị hỏng, không lên màu được, nhựa chàm sẽ chết.

Tuỳ thuộc vào lượng vải dệt cần nhuộm nhiều hay ít mà người Phù Lá pha tỷ lệ nhựa chàm cho phù hợp. Trước khi cho vải vào nhuộm, họ bỏ các cục nhựa chàm đã được cô đặc vào thùng, đổ nước sạch, thêm một vôi theo tỷ lệ hợp lý rồi quấy đều cho nhựa chàm sống lại. Nhựa chàm tan ra sẽ tạo những lớp bọt nổi lên. Nếu nhựa chàm chết, lớp bọt không nổi lên tức là việc pha chàm chưa thành công.

Khi pha chàm thành công, họ dùng một loại quả rừng có tên là đô vô giã ra rồi hoà thành nước đổ vào thùng chàm. Loại quả này có tác dụng làm cho nhựa chàm bám chặt vào tấm vải khi ngâm nhuộm. Sau đó, họ bỏ các tấm vải vừa dệt vào thùng chàm ngâm khoảng ba bổn tiếng để nhựa chàm bám chặt vào các sợi vải, mang ra hong nắng rồi lại đưa vào ngâm nhuộm tiếp. Thông thường, vải phải ngâm nhuộm bốn đến năm lần, đến khi nào tấm vải có được màu như ý họ mới đem ra phơi hong cho thật khô. Khi vải đã khô, họ lại tiếp tục bỏ vào nồi luộc qua một lần nữa để nhựa chàm ăn chắc vào sợi vải, lúc này công đoạn nhuộm màu mới kết thúc.

Mỗi nhóm Phù Lá lại có cách may quần áo và trang trí hoa văn khác nhau. Các họa tiết trên trang phục của người Phù Lá Lão phần lớn đều là hình “kỷ hà”. Đó là những đường vạch, gạch nhỏ chắp nối nhau thành các đường viền đậm, dài hoặc gẫy góc đố tạo ra các hình tam giác, hình chữ nhật, hình vuông hay hình thoi… Các khối hình đó chắp nối rất ăn khớp trên các đường viên thẳng, chéo, ngang, dọc, tạo ra hai đường song song sát nhau. Các khối hình cũng có thố chắp nối theo kiêu bố cục cân xứng với các đường viền hoa văn chạy ngược chiều… Họa tiết của người Phù Lá thường là các loại màu tươi sáng, rực rỡ với lối sử dụng màu tương phản như trắng – đen, mờ – đậm; hai màu tôn nhau như đỏ – vàng, đỏ – xanh lá cây, xanh da trời – trắng…; cũng có khi họ dùng rất nhiều màu sặc sỡ theo ý riêng của người tạo hình.

Người Phù Lá Lão thường bố cục loại hoa văn hình cây ngô ở cổ tay áo, gấu áo và thân váy; hoa văn hình chữ vạn được bố cục thành dải ngang ở cửa tay áo và chân váy, xen giữa các dòng hoa văn kẻ hoặc hoa văn kỷ hà. Ngoài ra, họ còn có hoa văn hình cây thông; hoa đơn với những đường nét mở rộng, cánh hoa như hình mặt trời hoặc những cánh hoa xếp chồng bao lấy nhị hoa, hoa văn đính các hạt cườm theo hình chữ thập hoặc hình ô trám. Hạt cườm được đính xen kẽ với các đường kỷ hà, ô trám, tạo ấn tượng mạnh nhờ sự tương phản về màu sắc và hình khối. Các mô típ cườm trên nền chàm đen tạo ấn tượng như một bức tranh độc đáo.

Các họa tiết trang trí trên y phục của người Phù Lá Hán chủ yếu sử dụng phương pháp ghép vải và một phần hoa văn thêu chỉ màu. Các mảng hoa văn ghép vải thường là màu xanh xen kẽ màu trắng, tạo thành đường gờ nổi bật trên nền đen. Loại hoa văn thêu của người Phù Lá Hán chỉ thấy ở phần đuôi tạp dề. Mặc dù hoa văn của họ không nhiều, song cũng nổi lên một số mô típ: hoa đào được biểu thị bằng hình vuông với các đường cắt ngang và chéo; hoa bầu được thể hiện bằng màu vàng, đỏ hoặc màu trắng, có bốn cánh trong khuôn hình vuông; cây ngô được biểu thị bằng hai đường chéo trong cùng một ô vuông và các đường thẳng hội tụ vào chính các đường chéo ấy, tạo nên hình tượng bốn cây ngô mọc chung một gốc…

Nhìn chung, trang phục của người Phù Lá luôn có sự tương đồng giữa các lứa tuổi.

Nguồn:


Sách “


Trang phục truyền thống của các dân tộc Việt Nam”, Nhà Xuất bản Văn hóa – Thông tin

TỔNG ĐÀI DỊCH VỤ CÔNG


tiếp tục đăng tải thông tin về các danh nhân, địa danh, tên đường phố, mốc son lịch sử, dân tộc Việt Nam khác trên địa bàn TP. Đà Nẵng.

Chi tiết các danh nhân, địa danh, tên đường phố, mốc son lịch sử, dân tộc Việt Nam khác,

Quý anh/chị vui lòng liên hệ đường dây nóng


0236 1022


để được cung cấp (cước gọi điện 200đ+/phút, KHÔNG THU PHÍ PHỤC VỤ).