Trang phục của người Gia Rai

Vài nét về trang phục

Trang phục của dân tộc Gia Rai có nhiều điểm tương đồng với các tộc người khác ở Tây Nguyên nhưng vẫn có những nét riêng trong cách tạo hình và trang trí hoa văn.

Người Gia Rai biết cách kết hợp bốn màu sắc cơ bản đỏ, đen, vàng, trắng và dệt đan xen nhau để màu này tôn lên màu kia, các màu đứng gần nhau nhưng không đối chọi nhau trên màu nền là màu chàm truyền thống.

Để có những tấm vải thổ cẩm đẹp với những đường nét hoa văn độc đáo là cả một quá trình lao động khá công phu và mệt nhọc, quá trình này gồm nhiều bộ phận rời nhau và chỉ khi dệt chúng mới được liên kết lại thành một hệ thống.

Bộ khung dệt người Gia Rai gọi là mrai, cấu tạo gồm hai đoạn nứa tròn dài khoảng l,2m (khoóng trên và khoóng dưới), một khoóng được áp vào lòng người dệt; một khoóng được treo cố định ở trên cao, có thể là xà nhà, trong khi dệt. Trước khi dệt, sợi dọc được giăng thật thẳng thành một vòng kín, sắp xếp làm hai tầng trên và dưới, ngăn cách bởi một thanh gỗ gọi là chor hay chrkô. Khi luồn sợi ngang sang để liên kết với các sợi dọc, có một thanh gỗ khác dùng để dập sợi ngang áp sát vào nhau, gọi là prư.

Phụ nữ Gia Rai không dệt trên khung cửi cố định. Việc giăng sợi thành một thảm chỉ dọc trước mặt người dệt được làm từ trước, sau đó người dệt ngồi một chỗ, đan sợi chỉ ngang qua thảm chỉ dọc đã định hình. Khi các sợi được giăng lên là có sự tham gia của các bộ phận rời trong khung dệt mà người Gia Rai gọi là mrai. Khi dệt xong một tấm vải, các bộ phận lại trở về với vị trí rời rạc ban đầu của nó. Trong vòng kín của sợi dọc, xếp thành hai tầng trên và dưới, cách giăng sợi thành vòng kín làm cho tấm vải bị giới hạn về chiều dài. Độ dài của tấm vải chính là khoảng cách giữa hai khoóng nhân đôi (vòng kín hai tầng), độ dài này chỉ có giới hạn trong một mức độ cho phép, vì luôn phải đảm bảo sợi dọc trước mặt người dệt được căng ra, vì thế trung bình mỗi tấm vải dài không quá 6m.

Chiều dài của tấm vải bị hạn chế bởi khoảng cách của hai khoóng nhân đôi, nhưng khổ vải lại được mở rộng hơn. Tuy người Gia Rai dệt thủ công nhưng khổ vải rộng trung bình là 80cm vì tấm vải thoát khỏi sự khống chế ngặt nghèo về chiều ngang và khổ vải không bị đóng khung lại trong lòng một khung cửi cố đinh như kiểu dệt của người Thái, Tày, Mường,…

Bộ khung dệt của người Gia Rai khiến người dệt có thể từ từ đan sợi theo nhịp. Tầng trên sau khi dệt thành mặt vải có thể hoán vị cho tầng dưới mới chỉ là những thám dọc, việc luân chuyển đó diễn ra suốt quá trình dệt. Do việc dệt chỉ được tiến hành ở tầng trên, nên ngay ở tầng này người dệt cũng phải phân thành hai tầng nhỏ hơn, gồm một tầng trên và một tầng dưới. Một tầng là các sợi lẻ 1, 3, 5, 7…; một tầng là các sợi chẵn 2, 4, 6, 8… Hai tầng nhỏ ở mặt trên này tuần tự và liên tục đảo vị trí cho nhau, trên xuống dưới, dưới lên trên và ngược lại. Sau mỗi lần đảo, người dệt lại luồn sợi ngang qua khe hở của hai tầng vừa đảo, cứ thế liên tục điệp sợi ngang vào sợi dọc cho thành mặt vải.

Chức năng của bộ phận chrkô làm nhiệm vụ của việc đảo hai tầng nhỏ này, đều đặn, trên xuống dưới, dưới lên trên. Chrkô có tác dụng giống như chiếc go trên khung dệt của người Việt, Mường, được người dệt nhẹ nhàng luồn qua khoảng cách nhỏ giữa hai tầng vừa đảo, sợi ngang nằm giữa các sợi chẵn và lẻ của thảm dọc. Bộ phận prư có tác dụng dập cho sợi ngang mới luồn áp chặt vào sợi dọc.

Người Gia Rai không tạo hoa văn bằng kỹ thuật in sáp ong, ghép vải màu hay thêu, mà trực tiếp tạo hoa văn trong quá trình dệt vải. Do kỹ thuật dệt với sợi dọc chủ yếu là màu đen, màu chàm sẫm, họ bố trí kết hợp những sợi màu tự nhiên như đỏ, vàng, trắng với sợi ngang. Chủ yếu việc phối màu sắc hình thành ngay trong đầu và sau khi dệt, sẽ có một nền vải với những màu sắc và hoa văn theo ý muốn.

Cả màu sắc và hoa văn đều được dệt cùng một lúc nên có thể nói, người thợ dệt đồng thời là những thợ thêu tài ba.

Chất liệu dùng để nhuộm sợi được người Gia Rai lấy từ cây cỏ có sẵn trong môi trường sống của họ. Có thể nói, màu sắc là một thành tố hữu cơ của bố cục, tham gia vào bố cục để tạo nên chỉnh thể trang phục của họ. Người Gia Rai có cả một bảng màu tự nhiên thật phong phú gồm các màu: đen, đỏ, vàng, xanh, mỗi màu được chế từ một loại thực vật. Việc nhuộm sợi được hoàn tất trước khi dệt vải. Sợi được lấy từ quả cây bông và màu tự nhiên của nó bao giờ cũng là màu trắng, để tạo ra các màu sắc khác là cả một quá trình kinh nghiệm của người Gia Rai. Màu đen được nhuộm từ lá cây mo, màu chàm nhuộm từ cây truôn nhây, kpai, lá cây tơ rum; màu đỏ từ cây hoang nâu… Theo quan niệm của người Gia Rai, nền vải màu đen là biểu tượng cho đất đai mà cả cuộc đời họ gắn bó từ lúc sống đến lúc chết; màu đỏ là biểu tượng cho sự đam mê, vươn lên, cho khát vọng, tình yêu; màu xanh là màu của đất trời, cây lá, màu vàng là màu của ánh sáng, là sự kết hợp hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Người Gia Rai ưa chuộng nhất là hai màu đen và đỏ.

Các mô hình bố cục và cách thức trang trí trên thổ cẩm đều được họ thể hiện theo chiều ngang của tấm vải khi dệt.

Chân váy của phụ nữ Gia Rai tập trung nhiều hoa văn nhất, chủ đạo là pngan tơngan – một loại hoa văn biến thể của hoa văn rau dớn (ktoanh), nằm gọn trong hai dải hoa văn dọc. Ngoài ra, chân váy còn có các dải hoa văn ngang viền đậm dài hoặc các hình gẫy góc nối dài thành những đường ngoằn ngoèo, uốn lượn thành một dải ngang trên và dưới hoa văn chính. Trên thân váy, hoa văn pnga tơnga được trang trí thành từng cặp và cũng là hoa văn chủ đạo, được dệt lặp đi lặp lại trong một ô hình chữ nhật và bố trí thành dải ngang.

Khác với hoa văn trên váy phụ nữ, hoa văn trên khố nam giới khá đơn giản, tập trung chủ yếu ở phần chân khố và được dệt theo dải ngang. Hoa văn chủ đạo là mô típ rau dớn được dệt ở vị trí trung tâm, có các dải hoa văn nhỏ dệt đối xứng với hoa văn trung tâm. Ngoài ra, còn có các dải hoa văn phụ dệt cách điệu hình mắt chim, tạo sự tách biệt các dải hoa văn khác nhau khiến phần chân khố thêm nổi bật. Để trang trí cho chiếc khố thêm đẹp, người ta còn gắn lên đó hạt cườm, các rua đỏ, rua đen…

Nhìn chung, hoa văn trên trang phục của người Gia Rai khá đa dạng về mô típ và màu sắc: hoa văn hình học, hoa văn hình người và hoa văn hình động vật, thực vật.

Trong trang phục của người Gia Rai, hoa văn hình động vật – thực vật trên quần áo là phổ biến nhất, trong đó phải kể tới hoa văn hình cây rau dớn (k’toanh). Đây là loại rau liên quan mật thiết với người Gia Rai, ngay từ khi tộc người này bắt đầu sinh sống trên mảnh đất Tây Nguyên. Ngoài ra, còn có một số hoa văn trang trí hình hoa trái kdăk, hoa văn chân rết (lê pan), hoa văn hình mắt chim (mta buh), hoa văn hình con chó, hình con rùa…

Hoa văn hình người (mơ nuih) là loại hoa văn dệt khá phức tạp, đòi hỏi trình độ tay nghề của người dệt và tùy vào trang phục mà họ sử dụng kỹ thuật đục thủng vải tạo thành hình người với các kiểu khác nhau như hình người múa kiếm, uống rượu cần, cưỡi voi,… hay hình người cầm ô múa với những họa tiết cách điệu đơn giản.

Có thể nói, hoa văn là một biểu tượng giàu cảm xúc được người Gia Rai sáng tạo, gửi gắm vào đó những ước mơ giản dị về cuộc đời. Nó còn là một thứ ngôn ngữ không lời, gìn giữ những ký ức về văn hóa của tộc người này. Đặc biệt, hoa văn không chỉ có giá trị vật chất đơn thuần mà nó còn thể hiện tâm tư, tình cảm, quan điểm thẩm mỹ và cả niềm tin tôn giáo của người Gia Rai.

Nguồn:


Sách “


Trang phục truyền thống của các dân tộc Việt Nam”, Nhà Xuất bản Văn hóa – Thông tin

TỔNG ĐÀI DỊCH VỤ CÔNG


tiếp tục đăng tải thông tin về các danh nhân, địa danh, tên đường phố, mốc son lịch sử, dân tộc Việt Nam khác trên địa bàn TP. Đà Nẵng.

Chi tiết các danh nhân, địa danh, tên đường phố, mốc son lịch sử, dân tộc Việt Nam khác,

Quý anh/chị vui lòng liên hệ đường dây nóng


0236 1022


để được cung cấp (cước gọi điện 200đ+/phút, KHÔNG THU PHÍ PHỤC VỤ).