Những giá trị lịch sử, văn hóa đất Đà thành: Lăng mộ Bà Thân

Lăng mộ Bà Thân nằm trong khuôn viên di tích Nhà thờ tiền hiền làng An Hải và Thoại Ngọc Hầu. Tọa lạc tại số 15 đường Hà Thị Thân, khối An Thuần, phường An Hải Tây, quận Sơn Trà, TP. Đà Nẵng. Lăng Bà Thân được xây vào đầu năm 1785 thời vua Lê Hiển Tông.

Nhà thờ Tiền hiền làng An Hải và Thoại Ngọc Hầu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp bằng Di tích Lịch sử cấp Quốc gia ngày 27/8/2007, quyết định số 06/2007/QĐ- BVHTTDL. Quần thể kiến trúc hiện nay được tu bổ, tôn tạo và hoàn thành vào ngày 29/3/2009, trong khuôn viên rộng 4.250 m2, bao gồm các phần chính là: Đền thờ, tượng danh nhân Nguyễn Văn Thoại, mộ Hà Thị Thân và Trần Quang Diệu, bàn thờ Tiền hiền và Hậu hiền, tả vu, hữu vu, hồ nước.

Bà Thân là 1 lưu dân xứ Bắc vào đây lập làng từ thời vua Lê Thánh Tông lập đạo Thừa Tuyên Quảng Nam (1471), là người có công đầu tiên trong việc khai phá vùng đất xứ Hà Thân và lập ra làng An Hải. Bên trong hậu tẩm đặt 3 bàn thờ (1 chính, 2 phụ) tiền đỉnh 2 bàn thờ nhỏ 2 bên, bên trên đặt 1 bức hoành phi. Từ bên ngoài nhìn vào là hồ bán nguyệt rộng và cây đa cổ sum suê. Bên phải khuôn viên là bốn ngôi mộ của vợ, chồng, cha mẹ Bà Thân dựng một nhà bái chung. Phía sau là phần nhà bia ghi công nghiệp của Thoại Ngọc Hầu. Bia cao 2 mét, rộng 1,2 mét bằng đá trắng, quay về hướng Tây. Bên trái khuôn viên là lăng mộ của Trần Quang Diệu được cải táng và đưa vào khuôn viên năm 2002. Tiếp sau là tượng bán thân của Thoại Ngọc Hầu, cao 1,2 mét nặng gần 1 tấn, quay về hướng đông, thẳng hướng với bia ghi công bên phải. Danh nhân Bà Thân vốn họ Bà tên Thân, gốc dân tộc Chăm. Theo lịch sử dân tộc Chăm thì họ Bà là một trong thất tộc (tức 7 tộc) lớn, gồm các tộc: “Ông – Bà – Bi (Bí) – Ma – La – Trà – Chế”.

Tháng 6-1471, vua Lê lấy vùng đất từ Nam Hải Vân đến tận Thạch Bi Sơn (Phú Yên) lập đạo Thừa tuyên Quảng Nam. Những người gốc Chăm sớm qui thuận triều đình Đại Việt, như Ba Thái tức Bà Thái, vua Lê cho làm Đồng Tri châu Thái Chiêm (thuộc địa phận Quảng Nam và Đà Nẵng ngày nay). Đa Thuỷ làm Thiêm Tri châu. Riêng đối với Bà Thân, nhà vua trao cho thủ giữ vùng đất phía Đông sông Hàn, gồm 4 xứ là Bà Thân thượng xứ, Bà Thân trung xứ, Bà Thân hạ xứ và Bà Thân hậu xứ. Bốn xứ đất này thảy đều nằm dọc theo sông, nên tục dân gian thời bấy giờ thường quen gọi là Hà Thân, truyền tụng mãi cho tới ngày nay. Bởi vậy châu bộ, địa bộ của làng An Hải, văn bia cổ làng An Hải cũng như trát lập chợ An Hải của Thống chế Thoại Ngọc Hầu cũng đều chép là Bà Thân hay Hà Thân.

Ngày ngày Bà Thân mang bên mình túi đựng trầu cau, lặn lội đi khắp vùng đất cồn hoang trơ trụi nóng bỏng. Đi tới đâu, tuỳ theo địa thế, Bà Thân trồng cây tràm hay cây thông (tức cây dương liễu) là những loại cây chịu khô hạn và nắng gió. Công sức của Bà Thân làm với mục đích là trồng cây gây rừng, phủ kín đất hoang nhàn bạch sa, không để đất này biến thành sa mạc, hoang mạc. Chẳng bao lâu sau, cả vùng đất hoang đều được phủ màu xanh của những rừng tràm và rừng thông.

Tràm và thông là hai loại cây đem lại nguồn lợi kinh tế, cải thiện đời sống cho nhân dân vùng này. Vỏ cây tràm và vỏ cây thông ngâm với nước, sẽ ra màu đỏ sẩm, làm thuốc để nhuộm áo quần cùng ngư lưới cụ đánh bắt cá có màu chàm, nếu nhuộm nhiều lần sẽ cho màu đen. Màu chàm và màu đen là những màu rất thông dụng đối với nhân dân lao động. Vỏ tràm và vỏ thông không chỉ cung cấp trong vùng mà còn đem bán các nơi khác. Thân cây tràm và thân cây thông thì làm củi đun rất đượm lửa. Xem thế, công sức của Bà Thân đã bỏ ra để lo cho đời sống nhân dân trong vùng thật không nhỏ và những công ích cùng nguồn lợi của cây tràm, cây thông đã đem lại thiết thực kinh tế cho nhân dân quả thật đáng khen cho ý thức trách nhiệm của Bà Thân. Bà Thân từng bảo rằng, đất nào có rừng tràm, rừng thông là đất của ta. Những rừng tràm và rừng thông do Bà Thân ươm trồng vẫn còn tồn tại dấu vết cho đến trước Cách mạng tháng 8 – 1945. Tuyến đường Ngô Quyền ngày nay, xưa là con đường mòn gọi là hương lộ, chạy ngang qua những cánh rừng thông, nên thời bấy giờ mang tên là đường cây thông.



Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.