Đường phố mang tên danh nhân: Công chúa – nữ danh sĩ Mai Am

Mai Am (1826-1904) là biệt hiệu của một công chúa – nữ danh sĩ Việt Nam cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Bà là con gái thứ 25 của vua Minh Mạng. Tác phẩm chính của Bà tập thơ Diệu Liên thi tập, đã từng được nhiều danh sĩ ngợi ca, ngoài ra còn một số bài ca được người dân Huế truyền tụng. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên công chúa Mai Am có chiều dài 460m, rộng 8m, nối từ đường Hàn Mặc Tử đến đường Ngô Chi Lan, thuộc quận Hải Châu. Tổng đài thông tin Dịch vụ công xin gửi đến quý anh chị thông tin về công chúa Mai Am.

Công chúa – nữ danh sĩ Mai Am sinh ngày 11 tháng 8 năm Bính Tuất (tức 12/91826). Bà là con gái thứ 25 của vua Minh Mạng Tên thật là Nguyễn Phúc Trinh Thận, tự Thúc Khanh, Nữ Chi, hiệu Diệu Liên, được phong Lại Đức công chúa. Lúc nhỏ Bà sống với mẹ và ba chị em gái ở Sở Tiêu Viên (vườn mía) thuộc khu dinh thự của Tùng Thiện Vương. Vì đây là khu vực thơ văn của Tùng Thiện Vương (em trai vua Thiệu Trị) và cũng là nơi Tùng Thiện thi xã thường xuyên họp bạn thơ văn nên Mai Am đã được tiếp xúc với văn thơ từ rất sớm. Tới tuổi đi học, Bà và chị em được cho tại Tôn học đường do anh ruột Tùng Thiện Vương phụ trách. Ba công chúa được sự dạy dỗ của anh nên sớm bộc lộ tài năng về thơ phú. Nguyệt Đình, Mai Am, Huệ Phố được gọi là Tam Khanh (theo ba tên hiệu lần lượt là Trọng Khanh, Thúc Khanh và Quý Khanh) trở nên nổi tiếng lừng lẫy về tài văn chương trong giới nữ lưu ở đất kinh thành. Trong ba người, Mai Am được coi là người tài năng và nổi tiếng nhất. Bà đã sáng lập ra Thỉnh Nguyệt Đình, là nơi Bà chủ trì các đêm thơ, có sự tham gia của nhiều danh sĩ đất kinh kỳ.

Năm 1850, Bà kết hôn với hiệu úy Thân Trọng Di (hay Thân Văn Di, cháu nội quan đại thần Thân Văn Quyền). Cuộc sống của Bà với Thân Trọng Di, theo nhà thơ Lương An thì “hai người ăn ở với nhau tuy bề ngoài vẫn ấm êm, nhưng bên trong thì không được sắt cầm hòa hợp”. Năm 1863, Bà mới sinh con trai đầu lòng đặt tên Thân Trọng Mậu, tuy nhiên người con chưa đầy 5 tuổi thì bị bệnh qua đời. Sau này Mai Am không sinh thêm được người con nào nữa. Đau đớn vì mất con, Bà đã làm 15 bài thơ khóc con (“Khốc nhi thi – thập ngũ thủ”) về sau có đăng trong Diệu Liên thi tập bản tái bản.

Tháng 7 năm 1885, sau khi vua Hàm Nghi rời kinh thành Huế ra Quảng Trị tránh quân Pháp, chồng Bà Thân Trọng Di mặc dù đã 60 tuổi vẫn quyết theo vua. Trong một đợt tấn công của Pháp, quân của Thân Trọng Di tan rã còn bản thân ông bị mất tích giữa rừng, về sau vẫn không tìm được hài cốt; phải lập mộ giả để thờ. Một lần nữa sau khi mất con, Mai Am lại viết 15 bài thơ khóc chồng, được khắc trên ngôi mộ không của ông ở xóm Đông, làng Nguyệt Biều. Vào ngày 3/1/1904, Công chúa Mai Am qua đời, thọ 79 tuổi. Bà là người sống lâu nhất trong Tam Khanh. Mộ phần của Bà đặt tại làng Nguyệt Biều, nay là xã Thủy Biều, thành phố Huế.

Về sự nghiệp văn thơ, hầu hết những bài thơ của Mai Am đều nằm trong tập thơ chữ Hán mang tên Diệu Liên thi tập hay Lại Đức công chúa Diệu Liên tập. Tác phẩm này được rất nhiều các nhà trí thức lớn thời đó như Trương Đăng Quế, Phan Thanh Giản, Tùng Thiện Vương, Tuy Lý Vương, Nguyễn Thuật… khen ngợi. Phần nhiều là các bài thơ cảm tác, xướng họa, vịnh cảnh vật và vịnh sử. Khác với nhiều nhà thơ sống cùng thời với mình, Mai Am không làm thơ chữ Nôm hay chữ Quốc ngữ mà chỉ làm thơ chữ Hán. Thơ của Bà làm theo thể cách thơ Đường, giống như thơ của Bạch Cư Dị và Nguyên Vi Chi. Nội dung phần lớn viết về chuyện gia đình, bạn bè và chuyện riêng tư. Theo Bách khoa toàn thư Việt Nam, sức hấp dẫn của thơ Bà là ở sự tinh tế, nhạy cảm của một tâm hồn nhân hậu, giàu nữ tính. Trên lĩnh vực âm nhạc, Bà là tác giả của các điệu Nam bình, Nguyên tiêu, Hò quảng, Kim tiền, Xuân phong…

Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết của HĐND thành phố khóa VII, kỳ họp thứ 17, từ ngày 1 đến 3/12/2010 về đặt, đổi một số tên đường trên địa bàn TP. Đà Nẵng.