Đường phố mang tên danh nhân: Bùi Hữu Nghĩa

Bùi Hữu Nghĩa hiệu là Nghi Chi là một trong những nhà yêu nước thời cận đại. Ông sinh năm Đinh Mão (1807) tại thôn Long Tuyền, tổng Định Thới, phủ Định Viên, trấn Vĩnh Thanh (nay thuộc phường An Thới và Long Hòa, quận Bình Thủy, TP. Cần Thơ). Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Bùi Hữu Nghĩa có chiều dài 500m, rộng 3,5m, thuộc quận Sơn Trà.

Cụ thân sinh Ông là Bùi Hữu Đá, gia đình sống bằng nghề chài lưới. Tuy nhà nghèo nhưng thấy con thông minh và ham học, Ông đưa con lên Biên Hòa, gửi nhờ nhà Ông Nguyễn Văn Lý để theo học với ông đồ Hoành. Qua những năm đèn sách miệt mài, Bùi Hữu Nghĩa vượt hẳn các bạn đồng học, được thầy khen bạn mến. Năm 1835, nhằm năm Minh Mạng thứ 16, Ông đỗ Giải nguyên (tức Thủ khoa) kỳ thi hương ở Gia Định. Ông nổi tiếng từ đấy.

Ít lâu sau, Ông kết duyên với bà Nguyễn Thị Tồn, con gái của ông Nguyễn Văn Lý ở Biên Hòa, người đã đùm bọc Ông suốt thời gian học tập. Ông được bổ làm tri huyện ở Phước Long (Biên Hòa), rồi tri huyện Trà Vang (tức huyện Trà Vinh – tỉnh Vĩnh Long). Với tấm lòng thương dân yêu nước căm ghét bọn quan lại tham nhũng, thối nát và bọn giàu có cậy quyền thế, ức hiếp dân lành Bùi Hữu Nghĩa đã không ngần ngại đứng về phía kẻ yếu, bênh vực người nông dân nghèo Khơme, do vậy gây ra vụ án rạch Láng Thé.

Nguyên trước đó, trong lúc thất thế, Nguyễn Ánh chạy đến vùng này có hàm ơn dân địa phương trong việc giúp đỡ lương thực. Khi lên ngôi vua, để trả nghĩa, Gia Long xuống chiếu vĩnh viễn miễn thuế thủy lợi đối với người dân Khơme ở Láng Thé. Tham lam trước nguồn lợi cá to lớn, bọn địa chủ Hoa kiều đã lo lót với các quan đầu tỉnh mua phần thuỷ lợi ấy. Uất ức, người dân nghèo Khơme kéo nhau đến huyện kiện với Bùi Hữu Nghĩa và được Ông đứng ra bênh vực. Thổ dân như được cởi tấm lòng đã kéo ra rạch bửa đập, phá rọ. Bọn chủ Hoa kiều cậy thế, hè nhau đàn áp họ. Hai bên đánh nhau, kết cục gần chục mạng thị thổ dân chém chết. Được tin báo, quan đầu tỉnh cho lính đến Láng Thé bắt những thổ dân liên can trong vụ đổ máu đưa về giam ở Vĩnh Long. Vốn tính ghen ghét, bọn quan đầu tỉnh quy tội giết người do Bùi Hữu Nghĩa xúi giục, bắt Ông giải về Gia Định, lên án tử hình, dâng sớ về triều đình phê chuẩn.

Trước nỗi oan ức của chồng, năm 1849, bà Nguyễn Thị Tồn đã không quản ngại đường xa vào kinh đô  Huế, dâng sớ trước sân rồng kêu oan cho chồng. Được Thượng thư Bộ lại Phan Thanh Giản tận tình giúp đỡ, nhà vua sau khi cho thẩm tra xem xét, đã tha tội chết cho Bùi Hữu Nghĩa. Nhưng buộc Ông phải ra trận lập công chuộc tội bằng cách đi trấn nhậm tại đồn Vĩnh Thông, Châu Đốc với chức danh “Thủ Ngự”. Tình hình nơi này thường xuyên không ổn định, bởi các cuộc nổi dậy chống triều đình của thổ dân và người bên kia nước láng giềng. Thế là, trong một cuộc chạm trán, đồn Vĩnh Thông thất thủ, quan quân trong đồn bị giết và bị bắt đi khá nhiều, trong đó có Bùi Hữu Nghĩa. Nhưng đối phương do cảm kích trước tấm lòng nhân từ, thương dân của Bùi Hữu Nghĩa nên đã tha Ông về. Hơn thế nữa, vua Cao Miên lúc đó là Ong Duôn còn cho thuyền đưa Ông đến Tịnh Biên.

Vì mang nặng nỗi buồn gia đình, ngao ngán cảnh quan trường đầy tham nhũng bất công, sau khi về Đồn Vĩnh Thông một thời gian, Bùi Hữu Nghĩa đã gởi sớ lên triều đình xin từ chức. Sau đó, Ông cùng vợ về quê ở Bình Thủy, mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân, lấy biệt hiệu là “Liễu Lâm chủ nhân”. Trong khoảng thời gian về quê nhà dạy học và làm thơ, Bùi Hữu Nghĩa chứng kiến cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược. Ngày 18/2/1859, giặc Pháp chiếm Sài Gòn. Sự kiện này là nỗi đau thống thiết chung của toàn dân, mà trước hết là những sĩ phu yêu nước như Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, …

Triều đình nhà Nguyễn nhu nhược bán nước, cắt Nam Kỳ lục tỉnh cho Pháp. Trong những ngày đau thương của dân tộc, Bùi Hữu Nghĩa đã gần 60 tuổi, không thể trực tiếp tham gia nghĩa quân đánh giặc, nhưng bằng lời thơ thể hiện tinh thần yêu nước nồng nàn, Ông đã cổ vũ cho phong trào yêu nước chống Pháp lúc bấy giờ. Năm 1868, thực dân Pháp nghe Ông tham gia phong trào Văn Thân nên đã bắt Ông giam ở Vĩnh Long, sau đó đưa về Gia Định. Thế nhưng, Bùi Hữu Nghĩa đã tỏ rõ khí tiết bất khuất, không chịu để giặc và bọn tay sai mua chuộc. Biết không thể lung lay tinh thần của Bùi Hữu Nghĩa được, chúng phải thả Ông về quê nhà. Cuối cùng, sau một cơn bệnh nặng, Bùi Hữu Nghĩa đã từ giã cõi đời vào ngày 21 tháng giêng năm Nhâm Thân (1872), thọ 66 tuổi.

Tài liệu tham khảo chính: Nghị quyết số 35 của HĐND thành phố, khóa VI, kỳ họp thứ 9 ngày 27/3/2003 về đặt và đổi tên một số đường thành phố Đà Nẵng.