Đường phố mang tên danh nhân: “Bà chúa thơ Nôm” đất Quảng – Bà Bang Nhãn

Đầu thế kỷ 19, những bài thơ Nôm mang âm điệu hoài cổ như Thăng Long thành hoài cổ, Qua đèo Ngang, Chiều hôm nhớ nhà… đã khiến cho Bà huyện Thanh Quan trở thành một nữ sĩ danh tiếng thì cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, sự xuất hiện của những bài thơ Qua cửa Hàn, Vịnh Ngũ Hành Sơn đã đưa Bà Bang Nhãn bước lên một vị trí xứng đáng trên văn đàn. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên Bà Bang Nhãn có chiều dài 350m, rộng 5,5m, nối từ đường Lê Văn Hiến đến đường Bùi Thế Mỹ, thuộc quận Ngũ Hành Sơn.

Bang Nhãn là gọi theo tên chồng, Bà tên là Lê Thị Liễu (1853-1927), quê làng Phụng Trì, nay thuộc xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam. Khi Bà cất tiếng khóc chào đời vừa mới 5 năm thì thực dân Pháp đã nổ súng bắn vào cửa biển Đà Nẵng mở đầu cuộc xâm lăng đất nước ta, từ đó cho đến suốt cuộc đời Bà phải sống trong cảnh nước nhà bị chìm đắm trong nô lệ. Chồng Bà là ông Phan Quỳ, một người nổi tiếng hay chữ ở đất Quảng Nam, quê làng Gia Cốc, nay thuộc xã Đại Minh cùng huyện với Bà. Ông Quỳ làm chức Bang tá, con đầu đặt tên Nhãn. Ngày trước, người ta thường lấy tên con đầu để gọi cha mẹ nên ông Quỳ được gọi là ông Bang Nhãn.

Bang Nhãn là cách gọi theo tên chồng và tên con (Ngày trước ở một số tỉnh miền Trung thường lấy tên con trưởng để gọi cha mẹ). Bà tên thật là Lê Thị Liễu, sinh năm 1853 tại làng Phụng Trì, huyện Đại Lộc (nay là xã Đại Đồng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam) trong một gia đình Nho học nền nếp. Lúc Bà lên 5, thực dân Pháp đã nổ súng tấn công Đà Nẵng mở đầu cuộc xâm lăng nước ta. Từ đó cho đến suốt cuộc đời Bà phải sống trong thân phận của một người nô lệ. Có lẽ nỗi lòng của một người mất nước đã trở thành niềm u hoài trong thơ của nữ sĩ.

Năm 18 tuổi, Bà lấy ông Phan Quỳ, một người nổi tiếng hay chữ trong vùng thời đó. Ông người làng Gia Cốc, cùng huyện với Bà (nay thuộc xã Đại Minh, huyện Đại Lộc), làm chức Bang tá Tòa sứ, có con đầu tên là Phan Nhãn nên người ta thường gọi ông là Bang Nhãn. Bà Bang Nhãn từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, được hưởng một nền giáo dục gia đình nền nếp, lại nổi tiếng là người có tài nội trợ nhưng khi ông Bang Nhãn còn sống ít ai biết tài thơ văn của Bà. Là vợ một Bang tá, có tài nội trợ lại mê thơ Đường, truyện Kiều và hát bội nên Bà giao du khá rộng rãi, nhất là với những người Ấm sinh, Tú tài, Cử nhân trong vùng. Năm 1887, ông Phan Quỳ qua đời khi Bà mới ở độ tuổi 34.

Là phụ nữ trẻ đẹp, tài năng lại góa chồng sớm nên Bà được nhiều người trong vùng để ý, có những lời trêu ghẹo nhưng Bà là người rất đoan chính, thủ tiết thờ chồng và từ chối khéo bằng những vần thơ Nôm tuyệt vời, từ đó người ta mới biết tài thơ văn của Bà. Và cũng chính vì việc này mà nhiều người đã thêu dệt những câu chuyện ly kỳ về Bà. Có nhiều người cho rằng hồn của chồng đã nhập vào giúp Bà làm thơ, chứ bản thân Bà không thể làm được những vần thơ hay đến thế. Bà Bang Nhãn làm nhiều thơ nhưng có hai bài nổi tiếng được người đời truyền tụng đều viết về cảnh sắc Đà Nẵng thời nhượng địa, trong đó có hai bài thơ nổi tiếng là Qua cửa Hàn và Vịnh Ngũ Hành Sơn. Bà Bang Nhãn mất năm 1927 ở quê nhà.