Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Vị vua yêu nước Thành Thái

Thành Thái là vị vua thứ 10 của nhà Nguyễn, tại vị từ năm 1889 đến năm 1907. Do chống Pháp nên Ông, cùng các vua Hàm Nghi và Duy Tân bị đi đày sang ngoại quốc. Đây cũng là 3 vị vua yêu nước trong lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc.

Vua Thành Thái tên húy là Nguyễn Phúc Bửu Lân, còn có tên là Nguyễn Phúc Chiêu. Ông sinh ngày 22 tháng 2 năm Kỷ Mão, tức 14/3/1879 tại Huế. Ngày 2/2/1889 Ông lên ngôi lấy hiệu là Thành Thái khi mới 10 tuổi. Thành Thái được đánh giá là vị vua trẻ cầu tiến, có nhiều tính cách đặc biệt, yêu nước và chống Pháp. Khác với những vị vua trước đây, Ông học chữ Nho, tiếng Pháp và cũng cho con cái của mình theo học tiếng Pháp. Ông còn cắt tóc ngắn, mặc âu phục, học lái ca-nô, xe hơi, làm quen với vǎn minh phương Tây. Là vị vua gần gũi với dân chúng, Ông thường xuyên vi hành. Thành Thái cũng cho phép hoàng phi bị cấm cung đi cùng mình trên xe. Đây là lần đầu tiên dân chúng quên phép, nhìn mặt vua nhưng không phạm tội.

Ông còn để ý đến các loại vũ khí và đã giao cho họa sĩ Lê Vǎn Miến vẽ nhiều khẩu súng Pháp. Vua Thành Thái rất thích đọc tân thư chữ Hán của Trung Quốc và Nhật Bản. Nhờ đó, Vua có tinh thần tự cường dân tộc và đầu óc cải cách. Thành Thái làm thơ không nhiều, nhưng có những bài xuất sắc. Ông cũng ham vǎn nghệ, đánh trống tuồng thành thạo. Có thể nói Ông có vốn hiểu biết khá toàn diện.

Vua Thành Thái dần dần bộc lộ tinh thần dân tộc rất cao. Ông khinh ghét những bọn quan lại xu nịnh. Một viên quan lớn là Nguyễn Thân đã tiến con gái đến cho vua (là đệ nhất giai phi của Thành Thái) song cũng không được Ông trọng dụng. Có lần, cầu Long Biên ở Hà Nội (lúc ấy được lấy theo tên Toàn quyền Pháp Doumer) xây dựng xong, Hoàng Cao Khải đưa một danh sách xin nhà vua ban thưởng cho những người có công, Ông đã cười nhạt mà trả lời: “Ta có biết mặt mũi những đứa nào đâu”. Những người Pháp thường xuyên gần gũi cũng không được Ông trọng thị, vì vậy họ thường có thành kiến với Ông.

Dưới triều Thành Thái tuy vẫn còn có những cuộc vận động chống Pháp, nhưng nhìn chung Việt Nam đã đi vào ổn định. Vì vậy, nhiều công trình mới được xây dựng nhất là ở kinh đô Huế; các bệnh viện, trường Quốc học, chợ Đông Ba, cầu Tràng Tiền… đều được xây dựng vào thời kỳ này. Như trường hợp trường Quốc học Huế năm 1896, chính nhà vua đã gợi ý vấn đề thành lập với Thượng thư Ngô Đình Khả khiến chính quyền thực dân Pháp phải đồng ý cho tiến hành những công trình đó. Vua Thành Thái còn bí mật lập các đội nữ binh để che mắt Pháp. Nhưng sự việc cuối cùng bị lộ khi Thượng thư Bộ Lại và Cơ mật viện báo cho Khâm sứ Pháp Levécque.

Trước những ý tưởng cấp tiến của vua Thành Thái, người Pháp lo ngại tìm cách ngăn trở. Để che mắt, Thành Thái giả mất trí, nhưng vẫn ngấm ngầm khuyến khích đưa thanh niên ra nước ngoài học tập để phục vụ đất nước khi có cơ hội. Khi các bản vẽ vũ khí của Ông bị phát hiện, Thành Thái giả điên, cào cấu các bà cung phi và xé nát các bản vẽ. Lợi dụng cơ hội này, người Pháp vu cho Ông bị điên, ép Ông thoái vị, nhường ngôi cho con vì lý do sức khỏe. Khâm sứ Pháp còn nói thẳng là đã biết Ông có ý đồ chống Pháp, nên không để Ông ở ngôi được. Nếu Thành Thái muốn tại vị thì phải ký vào giấy xin lỗi, tuyên bố với quốc dân là có âm mưu chống lại nước Pháp, nay phải thành thực hồi tâm. Nhưng Ông đã ném tờ tuyên cáo thảo sẵn ấy xuống đất, từ chối.

Năm 1907, phát hiện được Thành Thái giao thiệp với phong trào Đông Du, Toàn quyền Đông Dương Broni và Khâm sứ Trung Kỳ Lévecque bắt ép Ông phải thoái vị, nhường ngôi cho con là thái tử Vĩnh San mới lên 8 tuổi (vua Duy Tân), rồi giam ở Vũng Tàu. Năm 1916, chúng đưa Ông đi an trí ở đảo Réunion (châu Phi). Tại đây, Ông cùng gia đình có cuộc sống gia đình rất chật vật. Phải đến hơn 20 năm sau, nhờ sự vận động của con gái và con rể, vợ chồng luật sư Vương Quang Nhường, Ông mới được trở về quê hương (5/1945). Vua Thành Thái mất tại Sài Gòn vào ngày 24/3/1954, được an táng trong khuôn viên thành An Lăng (lăng Dục Đức) thuộc xã An Cựu, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế, thọ 75 tuổi.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên vua Thành Thái có chiều dài 548m, rộng 10,5m, nối từ đường Đỗ Thúc Tịnh đến đường Hà Tông Quyền, thuộc quận Cẩm Lệ, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Nghị quyết của HĐND.TP, khóa VII, kỳ họp thứ 6, ngày 1/3/2004 về đặt tên một số đường của TP. Đà Nẵng.