Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Kiều Oánh Mậu – Nhà khảo chứng văn học uy tín đầu tiên trong văn học cận đại

Danh nhân Kiều Oánh Mậu, hiệu: Giá Sơn (1854 – 1911), là danh sĩ thời Nguyễn. Ông cũng là người phổ biến bản “Truyện Kiều” của Nguyễn Du lưu hành thời Tự Đức, đặt tên là “Đoạn trường tân thanh”.

Thuở nhỏ, Ông có tên là Kiều Dực (hoặc Kiều Hữu Dực), sau đổi là Kiều Cung, tự Tử Yến, hiệu Giá Sơn; sau đấy đổi tên thành Kiều Oánh Mậu từ sau 1883 (do việc vua Tự Đức mất, được đặt miếu hiệu là Dực Tông). Ông quê ở làng Đông Sàng, huyện Phúc Thọ, tỉnh Sơn Tây (nay xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội). Ông đậu Cử nhân năm 1879, đậu Phó bảng năm 1880 và được bổ làm tập sự ở Bộ Công trong triều đình Huế. Năm 1882, Ông được bổ làm Tri phủ Xuân Trường (Nam Định). Năm 1883, quân Pháp đánh thành Sơn Tây, Ông làm bài Ai Sơn thành (cảm thương thành Sơn) bằng chữ Hán, được phổ biến rộng rãi. Do sự việc này, Ông bị cách chức và buộc phải về quê. Năm 1886, Ông được phục chức, làm Tri phủ Lý Nhân (Hà Nam). Năm 1891, Ông bị giáng xuống làm Tri huyện Vũ Giàng, sau đó làm Bố chính Bắc Ninh.

Năm 1895, Ông được cử làm Đốc biện tờ Đại Nam đồng văn nhật báo (tờ báo đầu tiên ở Bắc Kỳ, ra bằng chữ Hán, do tòa Thống sứ lập ra và kiểm duyệt). Đại Nam đồng văn nhật báo chủ yếu đăng thông tư, nghị định như một loại công báo của bộ máy thống trị. Tuy vậy, Kiều Oánh Mậu cũng viết một số bài bàn luận, thời đàm và các mục về sinh hoạt xã hội cho báo này. Ông đã lợi dụng phương tiện hợp pháp này để kín đáo tuyên truyền cổ động cho các phong trào như: giáo dục quần chúng, hô hào tân học, kêu gọi phát triển nền kinh tế quốc dân, chấn hưng công nghiệp, nông nghiệp và thực nghiệp, các ngành thủ công, hội buôn, các công ty thương nghiệp,…

Trong thời gian này, Ông quen biết và giao du với Bạch Thái Bưởi, nhà doanh nghiệp có tư tưởng dân tộc. Do những hoạt động yêu nước này, năm 1902, Ông đã bị chuyển sang làm Đốc học tỉnh Vĩnh Yên (Vĩnh Phú ngày nay). Thời gian này, Ông ra sức cổ động, ủng hộ việc sáng lập trường tư thục, khuyến khích người đi học và sáng tác nhiều thơ văn kêu gọi, tổ chức các buổi nói chuyện về việc học, rất được bạn bè hưởng ứng. Đến năm 1907, Ông được đổi sang làm Đốc học Bắc Giang. Thời gian này, Ông thường cùng Ông Cử Lẫm (Phan Văn Lẫm, Bố chính Hải Dương) về Hà Nội tham gia giảng dạy ở trường Đông Kinh Nghĩa Thục của Lương Văn Can. Năm 1908, trường bị giải thể, nhiều nhân sĩ làm việc cho trường này bị bắt và đi đày, Kiều Oánh Mậu cũng bị giải chức, buộc phải về quê Sơn Tây, không được ở Bắc Giang và Hà Nội. Sau một thời gian lâm bệnh, Ông qua đời ngày 26 tháng 8 năm Tân Hợi (tức ngày 28/10/1911).

Ngoài việc để lại một số tác phẩm giá trị (Bản triều bạn nghịch liệt truyện, Giá Sơn di cảo, Kiều thị gia phả, Tỳ bà quốc âm tân truyện, Tiên phả dịch lục), Ông còn có công khảo đính lại quyển Đoạn trường Tân thanh (Truyện Kiều) của Nguyễn Du. Chính việc khảo đính Truyện Kiều đã làm cho tên tuổi của Ông được nhiều người biết đến vì đây là một công phu tìm tòi tham đính tới hơn vài mươi năm. Ngoài ra, Ông còn có công quy phạm hóa chữ Nôm để cho câu thơ được rõ nghĩa.

Nguyễn Quảng Tuân kết luận trong sách đã dẫn: “Kiều Oánh Mậu còn biết tìm đến Kim Kiều tình tứ (Lời tình tự của Kim và Kiều), tức bản được xem là cổ của dòng họ Nguyễn Tiên Điền mà Ông Nghè Nguyễn Mai (1876-1954) còn giữ được để hoàn tất công việc khảo đính của mình… Nhiều người vì không đối chiếu bản Kiều Oánh Mậu với bản Tiên Điền nên đã ngờ vực một số sửa chữa của Ông, kỳ thực chỗ nào ở sửa chữa cũng đều có căn cứ với bản khảo đính Truyện Kiều. Kiều Oánh Mậu đáng được xem là nhà khảo chứng văn học có uy tín đầu tiên trong văn học cận đại Việt Nam”.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Kiều Oánh Mậu có chiều dài 340m, rộng 7,5m, thuộc quận Liên Chiểu, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết số 21/2011/NQ-HĐND ngày 23/12/2011 của Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng.