Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Đỗ Thúc Tịnh – “Người cha họ Đỗ”

Đỗ Thúc Tịnh, có sách viết là Tĩnh, tự Cấn Trai, sinh ngày 20/2/1818. Ông là vị tiến sĩ đầu tiên và duy nhất của huyện Hòa Vang thời phong kiến, một vị quan yêu nước, một nhà nho mẫu mực và là một danh nhân xứ Quảng.

Đỗ Thúc Tịnh quê ở làng La Châu, nay thuộc xã Hòa Khương, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng. Từ nhỏ, Ông đã thông minh hiếu học. Ông đỗ cử nhân khoa Bính Ngọ năm 1846. Hai năm sau (1848), Ông thi Hội đậu đệ tam giáp đồng tiến sĩ, được bổ Tri phủ Thiệu Hóa (Thanh Hóa), nhưng chỉ một thời gian ngắn, Ông xin về quê chịu tang mẹ, ba năm sau mới ra làm việc trở lại.

Năm 1853, Ông được bổ Tri phủ Diên Khánh (Khánh Hòa). Chính lúc này, Ông mới có dịp thi thố sở học và bộc lộ phẩm cách của một vị quan thanh liêm, giàu lòng yêu nước, yêu dân. Ngoài nho học, Ông còn tinh thông về nghề thuốc, địa lý và kinh dịch. Đất Diên Khánh vốn khô cằn, dân đói khổ, lại thêm nạn cọp quấy hại. Khi Ông về nhậm chức, đã tổ chức lại đời sống và sản xuất, bày kế bẫy cọp, sửa sang đường sá, cấp công cụ, trâu bò, mở rộng khai hoang, mộ dân lập ấp. Dân Diên Khánh được hưởng ân đức ấy, đương thời người ta gọi Ông là “Đỗ phụ” (người cha họ Đỗ).

Năm 1854, có chỉ triệu Ông về kinh làm Giám sát ngự sử, nhưng vì dân làm đơn xin lưu lại, nên nhà vua đổi Ông sang hàm Thự Thị độc, cho giữ chức vụ cũ. Chưa bao lâu sau, lại có chiếu bổ Ông làm Viên ngoại lang bộ Binh, nhưng lần này quan tỉnh thấy việc mộ dân lập ấp đã sắp xong, xin cho lưu lại làm nốt. Việc xong, quan tỉnh tâu lên, Ông được thăng chức Hồng lô tự khanh. Sau đó, Ông lần lượt trải các chức: Án sát Khánh Hòa, Bố chính Khánh Hòa, rồi Biện lý bộ Binh.

Tháng 8/1858, tàu Pháp nã đại bác đánh phá Đà Nẵng. Gặp sự cản ngăn quyết liệt của quân ta, quân Pháp bèn tiến vào Nam và đánh hạ thành Gia Định vào tháng 2/1859. Căm tức, Đỗ Thúc Tịnh liền dâng sớ xin vào nơi đấy để đánh đuổi quân xâm lược. Vua khen là người trung nghĩa, khẳng khái, cho sung làm Khâm sai. Lại cấp cho Ông 30 lạng bạc và ngựa trạm để đến hai tỉnh là Vĩnh Long và Hà Tiên, tuyên chỉ dụ cho sĩ dân, đồng thời chiêu mộ nghĩa dũng; sau đó, sẽ hợp lực cùng Tổng đốc Trương Văn Uyển và Tuần phủ Phan Khắc Thận bàn bạc việc quân.

Thấy Ông làm được một số việc, vua Tự Đức chuẩn cho Ông làm Tuần phủ Định Tường. Ở đây, Ông xin cho triệu tập binh sĩ, tích trữ lương thực, chọn chỗ hiểm để lập đồn. Lại xin thuê những người nước ngoài (như người nhà Thanh) ở Gia Định để làm nội ứng mặt thủy và mặt bộ. Giữa lúc đang cáng đáng trách nhiệm nặng nề, thì chẳng may Ông bị bạo bệnh, mất tại Vĩnh Long ngày 26 tháng giêng Nhâm Tuất (21/2/1862). Thi hài Ông được đưa về an tán tại làng Hương Lam, bên cạnh làng La Châu, huyện Hòa Vang. Năm 2007 mộ cụ Đỗ Thúc Tịnh được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia theo quyết định số 45/2007/QĐ-BVHTT của Bộ trưởng Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch).

Ghi nhận những đóng góp của Ông, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã quyết định đặt tên một con đường mang tên Đỗ Thúc Tịnh dài 580m, rộng 6m, nối từ ngã ba đường Cách Mạng Tháng Tám đến đường Lê Ngân, thuộc quận Cẩm Lệ, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết 07-1998/NQ-HĐ của HĐND TP. Đà Nẵng, khóa V, ngày 2/7/1998.