Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Ỷ Lan Nguyên Phi

Ỷ Lan Nguyên Phi tên thật là Lê Thị Yến, cũng có sách ghi là Lê Thị Yến Loan hay Lê Thị Khiết. Ỷ Lan nghĩa là dựa vào cây lan, đó là hình ảnh hết sức độc đáo của cô thôn nữ vùng Thổ Lỗi, sau này đổi là Siêu Loại (xã Dương Xá, huyện Gia Lâm – Hà Nội ngày nay). Theo truyền thuyết, Bà sinh ngày 7 tháng 3 năm Giáp Thân (1044). Sử cũ chép rằng, bấy giờ Lý Thánh Tông đã 40 tuổi mà chưa có con trai nối ngôi, lòng lấy làm lo lắng, bèn đi cầu tự khắp nơi. Mùa xuân năm 1063, nhà vua đi cầu tự ở chùa Dâu (Thuận Thành, Bắc Ninh). Trong khi tất cả thần dân đang sụp lạy nhà vua, duy trừ người con gái tựa vào cây lan đang cất tiếng hát trong trẻo. Vua lấy làm lạ, bèn sai quân lính đưa cô đến trước xe hỏi chuyện. Thấy cô gái bội phần xinh đẹp, lại đối đáp lưu loát, thông minh dịu dàng, vua liền truyền đưa về kinh thành Thăng Long.

Không lấy việc trau chuốt nhan sắc làm trọng mà quan tâm hết thảy mọi công việc triều đình, Ỷ Lan khổ công học hỏi, miệt mài đọc sách. Vì thế, trong một thời gian ngắn, mọi người đều kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm về nhiều mặt của Bà, cả triều thần bái phục người có tài. Năm 1066, Bà sinh hạ hoàng tử Càn Đức (sau là vua Lý Nhân Tông, 1072 – 1127).  Năm Kỷ Dậu (1069), vua Lý Thánh Tông thân chinh cầm quân đi đánh phương Nam, đã trao quyền nhiếp chính cho Bà. Trong năm này, nước Đại Việt không may bị lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn. Thử thách quá lớn đối với vị nữ nhiếp chính còn rất trẻ, nhưng nhờ có kế sách trị nước đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc được dẹp yên, dân đói được cứu sống.

Về phần vua, đánh giặc lâu không thắng bèn giao binh quyền cho Lý Thường Kiệt, đem một cánh quân nhỏ quay về, dọc đường về đến châu Cư Liên (Tiên Lữ, Hưng Yên) thì nghe quan lại và nhân dân ca ngợi Nguyên phi có tài trị nước, lấy làm xấu hổ mà nói: “Nguyên phi là đàn Bà mà còn làm được như thế, ta là nam nhi mà chẳng làm được gì hay sao?”. Nói rồi, vua quyết chí cho quân quay lại đánh tiếp và thắng trận giòn giã.

Năm 1072, Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, thái tử Càn Đức (Lý Nhân Tông) lên ngôi mới có 7 tuổi. Triều Lý không tránh khỏi rối ren, nhưng khi Ỷ Lan trở thành hoàng thái hậu nhiếp chính và Lý Thường Kiệt nắm quyền nguyên soái thì nước Đại Việt lại khởi sắc, nhanh chóng thịnh cường. Bà đã thi hành những biện pháp dựng nước, yên dân, khiến cho thế nước và sức dân mạnh lên hẳn. Bởi vậy, năm 1077 khi Tống triều cử Quách Quỳ, Triệu Tiết đem đại binh sang xâm lược, với toàn quyền điều khiển triều đình, Ỷ Lan đã huy động cả dân tộc cầm vũ khí đánh bại quân thù.

Ở địa vị tột đỉnh, nhưng Ỷ Lan vẫn không quên cảnh ngộ của những người phụ nữ nghèo hèn. Sách sử chép rằng, vào năm Quý Mùi (1103), chính Bà đã phát tiền ở kho nội phủ để chuộc con gái nhà nghèo phải ở đợ do bị bán, rồi gả cho những người đàn ông góa vợ. Về già, Bà để tâm nhiều hơn vào làm việc thiện, xây chùa (khoảng 150 chùa) và nghiên cứu về đạo Phật. Sử cũ có lời định đoán rằng, hẳn là Bà sám hối về việc bức hại Dương thái hậu và 72 thị nữ nên mới làm như vậy. Ỷ Lan Nguyên Phi qua đời vào ngày 25 tháng 7 năm Đinh Dậu (1117), được đặt tên thụy là Phù thánh Linh Nhân hoàng thái hậu. Đương thời, ghi nhận công đức cao trọng của Bà, nhân dân tôn vinh là “Quan âm nữ”.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Ỷ Lan Nguyên Phi có chiều dài 1050m, nối từ đường 30 Tháng 4 đến đường Lương Nhữ Hộc, thuộc quận Hải Châu, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết Hội đồng nhân dân TP. Đà Nẵng khóa VII, tại kỳ họp thứ 14, tháng 7/2009 về đặt tên một số đường phố.