Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Nguyễn Gia Thiều

Nguyễn Gia Thiều tức Ôn Như Hầu là một nhà thơ nổi tiếng thời Lê Hiển Tông với các bút hiệu Như Ý Thiền, Hi Tôn Tử… Ông am hiểu rộng về triết học, kiến trúc, sử học, âm nhạc và hội họa, là tác giả tác phẩm thơ nôm nổi tiếng Cung oán ngâm khúc. Hôm nay là kỷ niệm 273 năm ngày sinh của Ông (22/3/1741 tức ngày 5 tháng 2 năm Tân Dậu).

Danh nhân Nguyễn Gia Thiều quê làng Liễu Ngạn, huyện Siêu Loại, nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ông xuất thân trong một gia đình đại quý tộc, có nhiều người làm tướng, làm quan cho triều đình. Đối với họ Trịnh, Nguyễn Gia Thiều có những gắn bó nhất định, vì mẹ Ông là quận chúa Quỳnh Liên, con của Trịnh Cương. Vợ Ông là con gái trưởng của quan Chưởng phủ sư Đại tư đồ Bùi Thế Đạt. Gia đình quyền quý, nhưng Ông không thiết gì chuyện đời phù hoa, hư ảo.

Năm 1759 khi mới 18 tuổi, Ông giữ chức Hiệu úy, quản Trung mã tả đội. Sau đó, Ông làm chỉ huy Thiêm sự, năm 1782 thăng Tổng binh coi giữ trấn Hưng Hóa (gồm các tỉnh miền núi Tây Bắc). Nguyễn Gia Thiều là một người rất được chúa Trịnh tin dùng. Vì có công nên Ông được phong tước hầu – Ôn Như Hầu. Các em của Ông cũng lần lượt được phong tước hầu, tước bá. Thời gian làm Tổng binh ở Hưng Hóa, mặc dù có công được khen thưởng, nhưng Nguyễn Gia Thiều vẫn hay bỏ về nhà riêng ở gần hồ Tây để vui chơi, làm thơ và cùng bạn bè bàn luận về triết học. Ông tự xưng là Hi Tôn Tử và Như Ý Thiền, lấy biệt hiệu là Tân Thi viện tử và Sưu Nhân. Có người bảo giai đoạn này chúa Trịnh không còn tin Ông như trước, mới đẩy Ông đi trấn giữ Hưng Hóa, Nguyễn Gia Thiều biết điều đó, nên Ông chán nản bỏ về.

Năm 1786, khi Tây Sơn kéo quân ra Bắc diệt Trịnh, Nguyễn Gia Thiều trốn lên miền núi xứ Hưng Hóa. Năm 1789, Nguyễn Huệ đánh thắng quân Thanh, lập ra triều Tây Sơn. Vua Quang Trung trọng người tài, thu dụng một số quan lại cũ của triều đình Lê – Trịnh, Nguyễn Gia Thiều được mời ra cộng tác, nhưng Ông cáo bệnh từ chối. Nguyễn Gia Thiều về lại làng cũ, sống ở đây cho đến khi mất vào ngày 9 tháng 5 năm Mậu Ngọ, tức ngày 22/6/1798.

Nguyễn Gia Thiều là người có sự hiểu biết sâu rộng về văn học, sử học và triết học. Ông còn tinh thông nhiều bộ môn nghệ thuật như âm nhạc, hội họa, kiến trúc, trang trí. Về âm nhạc, Nguyễn Gia Thiều sở trường các bài ca, bài tán, Ông là tác giả các bản Sơn trung âm và Sở từ điệu. Về hội họa, Ông có bức tranh lớnTống sơn đồ, dâng vua xem được khen thưởng. Về kiến trúc, trang trí, Ông là người được chúa Trịnh giao cho trông nom việc trang hoàn phủ chúa và điều khiển xây tháp chùa Thiên Tích. Các công trình nghệ thuật của Nguyễn Gia Thiều đến nay không còn được lưu lại.

Về sáng tác, Nguyễn Gia Thiều có hai tập thơ chữ Hán là Ôn Như thi tập, khoảng một nghìn bài, nhưng đã thất truyền. Những tác phẩm chữ Nôm, ngoài Cung oán ngâm khúc, Ông còn có Tây hồ thi tập và Tứ trai thi tập, hiện cũng chỉ còn vài ba bài chép trong tập Tạp ký của Lý Văn Phức như Cảnh trong vườn và Miếng tình. Tuy thuộc tầng lớp quý tộc, song Nguyễn Gia Thiều lại sống trong thời kỳ nhiều biến động, loạn lạc. Vì thế, tác phẩm Cung oán ngâm khúc là tác phẩm văn học mang tính nhân đạo sâu sắc, có giá trị tố cáo chế độ đa thê trong phủ chúa, giam hãm số phận người phụ nữ.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Nguyễn Gia Thiều có chiều dài 120m, rộng 4m, nối từ đường Tôn Thất Tùng đến đường Trần Tống, thuộc quận Thanh Khê, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân TP. Đà Nẵng, khóa VI, kỳ họp thứ 7, ngày 12/7/2002 về đặt tên một số đường của thành phố.