Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Nguyễn Nghiễm

Danh nhân Nguyễn Nghiễm là quan chức, sử gia, nhà thơ thời Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam. Ông có công ổn định tình hình Bắc Hà và tham gia chiến dịch đánh chiếm Phú Xuân của Đàng Trong năm 1774-1775. Hôm nay là kỷ niệm 306 năm ngày sinh của Ông (14 tháng 3 Âm lịch năm Mậu Tý, tức ngày 14/4/1708).

Nguyễn Nghiễm có tên tự Hi Nghị, hiệu Nghị Hiên, biệt hiệu Hồng Ngư cư sĩ; quê ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông là danh thần nổi tiếng các đời vua Lê Duy Phương, Lê Thuần Tông, Lê Ý Tông, Lê Hiển Tông. Ông là cha của Tiến sĩ Nguyễn Khản và Đại thi hào Nguyễn Du. Năm 1731, Ông đỗ Hoàng giáp, làm quan đến Thượng thư, sung chức Tham tụng, Đại tư đồ. Ông có công đánh dẹp ở nhiều nơi, làm Đại tư không, tước Xuân Quận công, rồi Trí sĩ (1771).

Năm 1774, trấn thủ Nghệ An là Bùi Thế Đạt hay biết tình hình nội biến Đàng Trong có anh em Tây Sơn nổi dậy, bèn viết thư về triều nói rằng Thuận Hóa có thể đánh lấy được. Hoàng Ngũ Phúc và Nguyễn Nghiễm đều tán thành việc này. Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm bèn quyết chí ra quân. Nguyễn Nghiễm được sung chức Tả tướng, theo Hoàng Ngũ Phúc, Bùi Thế Đạt mang 3 vạn quân đi đánh chúa Nguyễn ở Đàng Trong.

Quân Trịnh liên tiếp thắng trận. Sang đầu năm 1775, quân Trịnh đánh chiếm được Phú Xuân. Hoàng Ngũ Phúc cử Bùi Thế Đạt ở lại trấn thủ Phú Xuân, còn các tướng trong đó có Nguyễn Nghiễm theo Hoàng Ngũ Phúc tiếp tục đuổi theo chúa Nguyễn vào Quảng Nam. Chúa Nguyễn bỏ chạy vào Gia Định. Quân Trịnh tiếp tục giao tranh với quân Tây Sơn của Nguyễn Nhạc và đánh bại Tây Sơn ở Cẩm Sa khiến Nguyễn Nhạc phải xin hàng.

Tuy nhiên sau trận Cẩm Sa, từ tháng 7 năm 1775, quân Trịnh bị bệnh dịch tràn lan, bản thân Ông và Hoàng Ngũ Phúc đều nhiễm bệnh nặng. Quân Trịnh tiếp tục tiến đến đóng ở Chu Ổ thuộc địa đầu Quảng Ngãi thì dừng lại vì bệnh dịch ngày càng nhiều. Nguyễn Nghiễm bệnh nặng quá, viết thư xin Trịnh Sâm được về quê dưỡng bệnh. Trịnh Sâm chuẩn y. Hoàng Ngũ Phúc chủ trương rút về Thuận Hóa, còn Nguyễn Nghiễm và Nguyễn Lệnh Tân vẫn đề nghị chia quân đóng giữ Quảng Nam. Cuối cùng Trịnh Sâm nghe lời Hoàng Ngũ Phúc, rút hết quân khỏi Quảng Nam về giữ Thuận Hóa.

Tình cảnh quân Trịnh rất thê thảm: hơn 3000 người nhiễm bệnh, hơn 600 người chết. Đầu tháng 10 năm 1775, Nguyễn Nghiễm cùng Hoàng Ngũ Phúc về tới Phú Xuân. Bùi Thế Đạt ở lại cùng các tướng giữ Thuận Hóa, còn Hoàng Ngũ Phúc và Nguyễn Nghiễm đều trở về bắc dưỡng bệnh, nhưng bệnh cả hai người cùng nhiều đại thần, tướng sĩ ngày càng nặng. Tháng 11 âm lịch năm 1775, Nguyễn Nghiễm về đến quê nhà ở làng Tiên Điền huyện Nghi Xuân trong tình trạng rất gầy yếu. Không được bao lâu, tới ngày 17 tháng 11, tính theo dương lịch là ngày 7/1/1776, Ông qua đời. Sau khi mất, Ông được vua Lê Hiển Tông ban tên thụy Trung Cần và truy phong Thượng đẳng phúc thần, sắc cho địa phương lập đền thờ.

Về sự nghiệp thơ ca, Nguyễn Nghiễm cùng Ngô Thì Sĩ có làm lời chú và lời bàn trong bộ Đại Việt sử ký bản kỷ tục biên. Ngoài ra, Ông còn soạn các tác phẩm: Quân trung liên vịnh; Việt sử bị lãm; Lạng Sơn đoàn thành đồ chí; Xuân đình tạp vịnh; Cổ lễ nhạc chương thi văn tập. Ông có nhiều bài phú rất hay còn được truyền tụng.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Nguyễn Nghiễm có chiều dài 670m, rộng 5,5m, thuộc quận Ngũ Hành Sơn, TP. Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, 1997.