Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Chí sĩ yêu nước Huỳnh Thúc Kháng

Danh nhân Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947), tên tự là Giới Sanh, hiệu là Mính Viên (Vườn chè) hay đôi khi được viết là Minh Viên, là một chí sĩ yêu nước nổi tiếng. Ông từng giữ chức Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ thời Pháp thuộc, Bộ trưởng Nội vụ, quyền Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Với tài năng, đức độ cùng lòng yêu nước sâu sắc, Ông được đông đảo nhân dân yêu mến, nể trọng và thường được nhắc đến với tên gọi gần gũi: “cụ Huỳnh”.

Huỳnh Thúc Kháng lúc nhỏ tên là Huỳnh Hanh, ngoài ra, Ông còn có hàng chục bút danh khác khi viết báo như: Sử Bình Tử, Xà Túc Tử, Thúc Tự Dân, Ưu Thời Khách, Phi Bằng,…Cụ sinh tháng 10/1876 (Tự  Đức 19) tại làng Thạnh Bình, huyện Hà Đông, (nay là huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam) trong một gia đình nông hào, gốc Nho học. Cụ nổi tiếng thông minh học giỏi nhớ lâu, 15 tuổi kết giao với Phan Chu Trinh, 18 tuổi kết giao với Trần Quý Cáp. Năm 1900, Cụ đậu giải Nguyên, năm 1904 đậu Tiến sĩ, trở thành một trong “tứ hổ” Trung Kỳ nổi tiếng thời ấy. Thời gian thi học ở kinh đô Huế, qua người bạn thâm giao Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng có dịp tiếp xúc với các nho sĩ tân học có tư tưởng cách mạng như Phan Bội Châu, Đào Nguyên Phổ… được đọc Tân Thư và hấp thụ tư tưởng văn minh dân quyền. Vốn không ham quan tước, lại chịu ảnh hưởng tây học nên sau khi thi đỗ đại khoa, Huỳnh Thúc Kháng không ra làm quan mà cũng như Trần Quý Cáp, Cụ trở về làng ẩn cư.

Năm sau (1905), Phan Châu Trinh từ quan rồi cả ba cụ cùng làm một cuộc “Nam Du” xem xét tình hình, đề xướng tân học. Lúc đi ngang tỉnh Bình Định, gặp kỳ khảo hạch thí sinh, Cụ Huỳnh làm bài phú Lương Ngọc danh sơn nội dung mạt sát khoa cử, cổ xúy tân học, vang dội một thời. Từ cuộc “Nam du” trở về Cụ Huỳnh chuyên lo vận dụng nhân dân thay đổi lối sống, mặc âu phục, cắt tóc ngắn, cùng các thân sĩ chung sức lập các hội buôn, hội nông, hội trồng quế, xây trường học, thư viện. Cụ đến khắp các địa phương trong tỉnh diễn thuyết, hô hào Duy Tân.

Năm 1908, vụ kháng thuế nổ ra ở Quảng Nam rồi lan rộng các tỉnh miền Trung, Cụ Huỳnh cùng thân sĩ các tỉnh bị thực dân Pháp và triều đình Huế bắt đày ra Côn Đảo với án chung thân… Cuộc đời 13 năm Côn Đảo của Cụ sau đó là cả một quá trình rèn luyện trong nhà tù mà cụ gọi là “trường học thiên nhiên” khắc nghiệt. Khi cụ ra khỏi tù thì tình hình trong nước và thế giới đã có nhiều thay đổi. Chính phủ bù nhìn Nam triều và thực dân Pháp, nhất là toàn quyền Pasquier nhiều lần tìm cách mua chuộc lôi kéo Cụ ra cộng tác với chúng nhưng Huỳnh Thúc Kháng thẳng thắn cự tuyệt.

Năm 1926, thực dân Pháp cải tổ Hội đồng Tư vấn Bản xứ Trung Kỳ thành Viện dân biểu Trung Kỳ để dễ dàng tiếp tục chính sách mị dân, Cụ Huỳnh Thúc Kháng ra ứng cử với tư cách người đứng giữa hai phái trí thức cựu nho (nho học) và tân học (tây học). Cụ trúng cử và giữ chức Nghị trưởng. Hoài vọng của Cụ là sử dụng Viện dân biểu này như một diễn đàn đấu tranh công khai đòi thực dân Pháp phải cải cách dân chủ, mở rộng chính sách cai trị, bảo vệ quyền lợi dân tộc. Nhưng Viện Dân biểu do Pháp nặn ra chỉ là tổ chức bù nhìn, một chiêu bài phục vụ cho chúng nên thời gian cụ Huỳnh làm Viện trưởng, những xung đột của cụ và nhà cầm quyền thực dân diễn ra ngày càng gay gắt, biểu hiện thành các vụ xung đột “Huỳnh Thúc Kháng-d’Elloy” và “Huỳnh Thúc Kháng-Jaboille”. Xét thấy không thể tiếp tục đấu tranh nghị trường với thực dân, cụ Huỳnh khẳng khái từ chức năm 1928.

Thời gian Cụ làm Viện trưởng Viện dân biểu theo sự ủy thác của cụ Phan Bội Châu và các đồng nhân, Cụ Huỳnh còn đứng ra tổ chức tờ báo Tiếng Dân, tờ báo đầu tiên ở miền Trung, do Cụ làm chủ nhiệm kiêm chủ bút, số đầu tiên ra ngày 10/8/1927. Từ đây đến ngày 28/4/1943 khi bị đóng cửa, báo Tiếng Dân với nhà báo Huỳnh Thúc Kháng đã góp phần vào việc giáo dục quần chúng đấu tranh công khai tố cáo chính sách thống trị của chính phủ Pháp, vạch mặt bọn Việt gian cùng những thủ đoạn mị dân của chúng, đòi hỏi dân chủ dân sinh. Trong không khí ngột ngạt của kinh đô Huế và toàn xứ Trung Kỳ, tờ báo là một làn gió mát rất được độc giả hoan nghênh.

Từ năm 1940, phát xít Nhật đặt chân đến Việt Nam, thực dân Pháp đầu hàng. Để thành lập một chính quyền tay sai bản sứ phục vụ cho mưu đồ Đại Đông Á, biết Cụ Huỳnh có uy tín lớn trong nhân dân, bọn Nhật nhiều lần tìm cách mời cộng tác, lấy danh nghĩa Cường Để viết thư cho cụ để dụ dỗ cụ Huỳnh ra làm việc với Nhật nhưng trước sau cụ vẫn một mực cự tuyệt. Năm 1943, Nhật hất cẳng Pháp, Bảo Đại đứng đầu chính phủ bù nhìn lại mời Cụ Huỳnh ra thành lập Nội Các, Cụ Huỳnh chẳng những từ chối mà còn viết thư thẳng thắn khuyên Bảo Đại thoái vị giao quyền cho nhân dân. Những chiêu bài “

Việt Nam độc lập

” mà Phát xít Nhật dựng lên đã bao lần không đánh lừa được cặp mắt tinh đời đã tôi luyện lâu dài trong đấu tranh chính trị công khai của Cụ.

Chỉ đến mùa thu năm 1945, nhân dân ta làm cuộc Cách Mạng Tháng Tám, cụ Huỳnh Thúc Kháng mới nhìn thấy độc lập. Lúc ấy, Cụ mới thật sự sung sướng. Hào hứng trước vận hội mới của dân tộc, khát khao đóng góp phần tâm lực cuối cùng cho quê hương đất nước, lại được chủ tịch Hồ Chí Minh gửi điện mời tham gia chính phủ liên hợp kháng chiến nên tuy tuổi đã “cổ lai hy”, Cụ Huỳnh vẫn nhiệt tình nhận chức Bộ trưởng Nội vụ Chính phủ Liên hiệp kháng chiến.

Ngoài ra, Cụ còn là người sáng lập và Hội trưởng Hội liên Hiệp quốc dân Việt Nam tức Mặt trận Tổ Quốc ngày nay. Tháng 6/1946, Hồ Chủ tịch đi Pháp cử Cụ Huỳnh làm Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Thời gian này Cụ có những đóng góp quan trọng trong việc điều hành bộ máy nhà nước còn mới mẻ và xử lý đúng đắn mọi vấn đề, nội chính, ngoại giao.

Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, chính phủ Trung ương cử Cụ đi kinh lý miền Trung. Với tư cách Hội trưởng Hội Liên hiệp quốc dân Việt Nam, hưởng ứng “

Lời kêu gọi toàn quốc bùng nổ kháng chiến

” của Hồ Chủ Tịch, Cụ Huỳnh cũng phát đi bức thư “

Kính cáo đồng bào phụ lão kháng chiến thư

” kêu gọi toàn dân đoàn kết chặt chẽ thành một khối quyết sống chết với kẻ thù. Trên đường công tác đến Quảng Ngãi Cụ bị ốm nặng. Tuổi cao sức yếu, biết mình không qua khỏi, Cụ bình tĩnh gửi điện vĩnh biệt Hồ Chủ tịch, chào anh em binh sĩ và anh em các đảng phái tôn giáo vào ngày

21/4/1947

. Lễ tang cụ Huỳnh được tổ chức trọng thể thành quốc tang đầu tiên của nhà nước ta. Phần mộ Cụ hiện vẫn còn trên núi Thiên Ấn thuộc tỉnh Quãng Ngãi.

Tuy không có chủ ý xây dựng thơ văn thành sự nghiệp, Huỳnh Thúc Kháng vẫn viết rất nhiều, để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ thuộc nhiều thể loại, tiêu biểu nhất là:

Vụ chống thuế ở Trung kỳ, Bức thư bí mật gửi Cường Để, Huỳnh Thúc Kháng tự truyện,

… cùng nhiều bài xã thuyết, bình luận trên báo Tiếng Dân. Những tác phẩm này hiện nay đã được sưu tầm và phổ biến đầy đủ, là một nguồn dữ liệu, văn liệu quan trọng giúp ích rất nhiều cho việc nghiên cứu, tìm hiểu về một thời kỳ đầy biến động lịch sử và văn học nước ta.

Ghi nhận những đóng góp của Cụ, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã quyết định đặt tên một con đường mang tên Huỳnh Thúc Kháng dài 550m, rộng 6m, nối đường Lê Đình Dương với đường Chu Văn An thuộc quận Hải Châu.

Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.