Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Đào Duy Anh – Nhà bách khoa toàn thư của thời hiện đại

Danh nhân Đào Duy Anh là nhà sử học, địa lý, từ điển học, ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa, tôn giáo, văn học dân gian nổi tiếng của Việt Nam. Ông được xem là người mở đầu cho nhiều ngành khoa học xã hội của nước ta. Hôm nay là kỷ niệm 110 năm ngày sinh của Ông (25/4/1904).



Đào Duy Anh quê làng Khúc Thủy, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Tây, Hà Nội). Năm 1923, sau khi tốt nghiệp Thành chung (cấp 3) tại trường Quốc học Huế, Ông đã chọn nghề giáo, ra dạy tại trường tiểu học Đồng Hới (Quảng Bình) chứ không chịu làm công chức cho chính quyền thực dân Pháp. Thời gian đó, phong trào yêu nước sục sôi đã cuốn hút tâm trí người trí thức trẻ Đào Duy Anh. Sau buổi tiếp xúc với chí sĩ Phan Bội Châu tại Đồng Hới, Đào Duy Anh đã từ chức giáo học để “thoát chốn ao tù”, dấn thân vào hoạt động chính trị văn hoá “tìm nơi trời cao biển rộng” để có điều kiện mở mang tri thức. Năm 1926, khi bắt đầu viết báo tiếng Pháp và thấy những bài viết của mình nói về thời sự trong nước đều được đăng tải trên tờ báo Echo Annamite của Nguyễn Phan Long ở Sài Gòn, Đào Duy Anh hào hứng làm báo. Ông đã gặp cụ Huỳnh Thúc Kháng – Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kì tại Tourane (Đà Nẵng) và cùng cụ sáng lập báo Tiếng Dân do cụ Huỳnh làm Chủ nhiệm kiêm chủ bút, Đào Duy Anh làm trợ bút. Đồng thời, Ông tham gia tổ chức yêu nước Tân Việt và trở thành Tổng Bí thư của Đảng này khi mới 24 tuổi.

Bên cạnh đó, Ông còn sáng lập Quan Hải tùng thư với sự cộng tác của nhiều trí thức yêu nước như: Võ Liêm Sơn, Trần Đình Nam, Phan Đăng Lưu… để xuất bản những sách phổ cập về tư tưởng khoa học, tư tưởng duy vật lịch sử nhằm mở mang dân trí, ngầm truyền bá tinh thần yêu nước. Ông đã dịch nhiều đầu sách để góp phần đấu tranh chính trị và văn hóa lúc bấy giờ. Với bút danh Vệ Thạch, Đào Duy Anh tự ví mình như con chim Tinh vệ, nguyện suốt đời ngậm đá lấp biển học mênh mông. Giữa lúc phong trào đang lên, thực dân Pháp bắt Ông bỏ ngục hơn một năm mới được tha. Đây là bước ngoặt lớn trong đời Đào Duy Anh. Ra tù, Ông thôi hoạt động chính trị để chuyển sang hoạt động văn hóa.

Lĩnh vực văn hóa khoa học đầu tiên mà Đào Duy Anh quan tâm là Từ điển học. Ông đã hoàn thành và xuất bản hai bộ từ điển lớn là Hán – Việt từ điển (1932) và Pháp – Việt từ điển (1936). Đây là những sách công cụ tra cứu rất cần thiết lúc bấy giờ. Đồng thời là cầu nối giữa hai lớp người, xóa bỏ “

khoảng cách thế hệ

” trước hết về mặt ngôn ngữ, tạo ra tiếng nói chung giữa lớp người già theo Nho học và lớp người trẻ theo Tây học. Năm 1974, cuốn Từ điển Truyện Kiều ra đời. Đây là một cuốn từ điển tác phẩm đầu tiên và có lẽ là duy nhất cho đến hiện nay ở Việt Nam. Không phải là người đầu tiên trong khoa từ điển học Việt Nam nhưng “

Đào Duy Anh là một nhà từ điển học đặt cơ sở cho nền Từ điển học hiện đại Việt Nam

”. Năm 1938, tác phẩm Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh cùng với Văn minh An Nam (la Civilization Annamite, 1944) của Nguyễn Văn Huyên đã đánh dấu và đặt nền tảng hình thành nền văn hóa học Việt Nam hiện đại trên tinh thần Khoa học – Dân tộc. Từ đây, Đào Duy Anh chuyển sang lĩnh vực văn hóa, văn học với nhiều công trình nghiên cứu:

Khổng giáo phê bình tiểu luận

(1938),

Trung Hoa sử cương

(1942),

Khảo luận về Kim Vân Kiều

(1943)…

Lĩnh vực khoa học mà Đào Duy Anh dốc nhiều tâm sức nhất là lịch sử và có sức hấp dẫn đặc biệt là Cổ sử Việt Nam. Đứng trên lập trường Mác-xit, Đào Duy Anh coi lịch sử là phương tiện tốt nhất để thức tỉnh hồn nước, đặc biệt là để nhận diện ở tầm học thuật vấn đề bức thiết khẳng định vị thế của Việt Nam trong nền sử học thế giới và khu vực. Ông đã tự trang bị cho mình một cơ sở kiến thức rộng lớn Đông Tây kim cổ trong nhiều ngành liên quan về Khoa học xã hội, lặn lội khắp các thư viện, tư gia để xây dựng cho riêng mình một tủ sách Hán Nôm phong phú gồm nhiều thư tịch Việt Nam và Trung Quốc. Từ một người tốt nghiệp Thành chung, với ý chí tự học Đào Duy Anh đã trở thành nhà bách khoa của thế kỷ.

Sau Cách mạng Tháng 8, Đào Duy Anh lẽ ra có thể giữ một chức vụ lãnh đạo trong Chính phủ nhưng Ông chỉ nhận nhiệm vụ khiêm tốn Ủy viên Ủy ban Kiến thiết Quốc gia. Sau đó, Ông lần lượt tham gia giảng dạy bộ môn lịch sử tại Ban Văn khoa Đại học Quốc gia Việt Nam tại Hà Nội, Trường Dự bị Đại học và Sư phạm Cao cấp Liên khu IV, Trường Đại học Sư phạm và Đại học Văn Khoa Hà Nội,… Với nhiều tư liệu đã tích lũy cùng những trăn trở suy nghĩ cộng với điều kiện mới thuận lợi cho việc khảo cứu, Đào Duy Anh đã hoàn chỉnh và cho xuất bản 2 bộ giáo trình:

Lịch sử Việt Nam

(1956) và

Cổ sử Việt Nam

(1956). Sau đó, Ông bắt tay vào việc bổ sung viết lại nhiều sách, tài liệu sử học. Trong 2 năm, Đào Duy Anh đã hoàn thành và công bố dồn dập nhiều công trình khoa học, đã vẩy bút làm mưa gió trên “mặt trận” khoa học lịch sử Việt Nam. Thời gian làm chủ nhiệm bộ môn Cổ sử Việt Nam, Ông đã đào tạo được không ít thế hệ sử gia đầu tiên của nền đại học Việt Nam độc lập. Nhiều người đã trở thành những nhà giáo, nhà khoa học giữ vai trò đầu ngành trong sự nghiệp phát triển nền sử học Việt Nam hiện đại.

Sau khi thôi công tác giảng dạy, Đào Duy Anh chuyển sang Viện Sử học làm công tác hiệu đính. Con chim Tinh vệ họ Đào tiếp tục ngậm đá lấp biển học mênh mông. Những năm sau này, theo lời tâm sự, Ông chỉ làm được vài cuốn sách “mỏng mỏng” và chú giải, hiệu đính hàng vạn trang sách trong những bộ sử được dịch ra tiếng Việt. Khi thời gian gần hết, Đào Duy Anh tự nhận thấy cuộc đời mình “

có biết tôi cũng chỉ ở lịch sử dân tộc mà có buộc tội tôi cũng chỉ ở lịch sử dân tộc

”. Ngày 1/4/1988, con chim Tinh vệ đã ngừng lấp đá biển học.

Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Đào Duy Anh có chiều dài 180m, rộng 6m, nối từ đường Lê Đình Lý đến đường Phạm Văn Nghị, thuộc quận Thanh Khê, TP. Đà Nẵng.