Đường phố Đà Nẵng mang tên danh nhân: Nguyễn Thuật nhà văn hóa lớn xứ Quảng

Danh nhân Nguyễn Thuật là quan đại thần triều Nguyễn, trải qua nhiều đời vua, là một nhà giáo dục, một sử gia, nhà thơ, nhà văn với nhiều lĩnh vực khác nhau, từng lãnh nhiều chức vụ quan trọng, kể cả đi sứ sang Trung Quốc, nhưng Ông lúc nào cũng giữ được đức tính liêm khiết, có lối sống thanh bạch, vì nước, vì dân. Ông đã để lại cho đời một sự nghiệp văn chương phong phú và đồ sộ, có giá trị, xứng đáng là một nhà văn hóa lớn của dân tộc. Hôm nay là kỷ niệm 172 năm ngày sinh của Ông (13/5/1842).

Nguyễn Thuật có tên hiệu là Hà Đình, tự: Hiếu Sinh, tước: Trường An tử. Ông sinh tại làng Hà Lam, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, trấn Quảng Nam (nay là thị trấn Hà Lam, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam). Nguyễn Thuật xuất thân trong một gia đình Nho học, là con trai thứ của ông Nguyễn Đạo và bà Võ Thị Tại. Năm Tự Đức thứ 34 (1881), triều đình thăng Nguyễn Thuật hàm Tham tá các vụ, lãnh Bộ Hộ thị lang. Sau đó, Ông nhận lệnh làm Chánh sứ sang Trung Quốc. Đến khi về nước, Ông được thăng hàm Tham tri.

Năm Thành Thái thứ mười ba (1901), vì bất hòa với Hoàng Cao Khải và chống đối việc Nguyễn Thân chém chết mười mấy người thuộc chi đảng của Phan Đình Phùng, nên Nguyễn Thuật xin về hưu, rồi mở trường dạy học tại quê nhà. Đến năm 1902, Cần chánh Nguyễn Thân và Hoàng Cao Khải (1850-1933) từng là hai tay sai khét tiếng của Pháp có xung đột, bất hòa lẫn nhau khiến chính quyền bảo hộ Pháp và triều đình sa thải, bãi nhiệm. Nhân việc này, liền sau đó, vua Thành Thái đã cho triệu hồi Ông và cựu thượng thu Hồ Lệ (1848 – 1905) về lại triều đình để làm thay hai chức vụ trên.

Sang đời vua Duy Tân (1907 – 1916), Ông vẫn được giữ nguyên chức cũ cho đến khi về hưu. Sau khi về hưu, Ông vẫn mở trường dạy học tại Hà Lam, cho xây dựng nhiều hạng mục công trình tại Hà Lam mà nay vẫn còn lưu dấu trong khuôn viên khu di tích Hà Kiều và Đình Tiền hiền Hà Lam. Bấy giờ người dân địa phương đều kính trọng gọi Ông là “cụ Thượng Hà Đình”. Ông mất tại quê nhà năm 1911 (nhằm ngày 23 tháng 11 năm Tân Hợi), hưởng thọ 69 tuổi.

Ngoài danh tiếng là một danh thần, một sử gia, nhà giáo dục, nhà ngoại giao tài tình, Hà Đình Nguyễn Thuật còn là một nhà thơ, nhà văn lão luyện với hàng trăm tác phẩm văn thơ Đường Luật Hán – Nôm trong kho tàng văn học Việt Nam thời cận đại. Ông đã để lại một sự nghiệp văn chương phong phú về hình thức, đa dạng về nội dung và lớn lao về tầm vóc. Thơ văn Ông không chỉ giàu về số lượng mà còn thâm thúy về nội hàm thể hiện. Đó là một nhân sinh quan tích cực, hợp thời cuộc, luôn giao hòa cùng thiên nhiên và cuộc sống thực tại. Các giới văn sĩ cùng thời nhận xét Ông là một thi nhân “cực kỳ hay chữ”. Ông say mê văn chương đến độ dành cả thời gian sau giờ làm việc để đọc sách và viết. Ông đã để lại cho đời một số lượng tác phẩm thơ văn rất đồ sộ với trên 800 bài trong văn học Việt Nam cận đại, gồm đủ các thể loại văn, thơ, từ, phú, hát nói, câu đối… Ngoài ra, Ông còn để lại nhiều tác phẩm thư pháp, bi ký cả trong và ngoài nước.

Thơ văn của Ông không những được các vua khen ngợi, các đại thần, các bạn đồng liêu đánh giá cao mà còn được các đại thần nhà Thanh như Tổng đốc Quảng Đông là Tăng Quốc Phiên và các văn nhân nổi tiếng của Trung Quốc lúc bấy giờ phục văn tài và chữ viết tuyệt đẹp của Ông. Ông là một trong những người Việt Nam hiếm hoi lúc bấy giờ được nước ngoài khen tặng.

Suốt cả đời tận tụy vì dân, vì nước, người đời từ tầng lớp trí thức đến bình dân đều hết sức ca tụng về công đức của Ông. Ông không những được các vua trọng vì tài, nể vì đức, giao những việc quốc gia đại sự mà còn được nhân dân Quảng Nam nói riêng, nhân dân cả nước nói chung trọng vọng vì tính thanh liêm, yêu thương và gần gũi dân, có khoa bảng mà không kiêu căng, xứng danh là bậc “dân chi phụ mẫu”.

Vua Tự Đức từng nhận xét: “

Nguyễn Thuật là người tuổi trẻ tân tiến, hiếu học, thông minh, đỉnh ngộ, biết lẽ phải, không a dua theo kẻ khác

”; Vua Thành Thái thì ca ngợi: “

Nguyễn Thuật là người khí tượng cao khiết, học thức uyên bác… Từng đem ơn ích cao thượng cho kẻ khốn cùng… Thật Ông là một người xứng đáng làm mẫu mực cho vạn thế

”.