Đường phố mang tên danh nhân: Lương Văn Can, nhà ái quốc – nhà giáo dục lớn của nước ta đầu thế kỷ XX

Danh nhân Lương Văn Can là một nhà cách mạng, nhà ái quốc và nhà giáo dục lớn của nước ta đầu thế kỷ XX. Ông là một trong những người sáng lập ra trường Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Con đường mang tên nhà giáo dục Lương Văn Can tại Đà Nẵng có chiều dài 332m, rộng 7,5m, nối từ đường Nguyễn Trung Ngạn đến đường Trương Quang Giao, thuộc quận Cẩm Lệ. Kỷ niệm 87 năm ngày mất của Ông (13/6/1927), Tổng đài Dịch vụ công xin gửi đến Quý anh/chị thông tin về danh nhân Lương Văn Can.

Lương Văn Can hay Lương Ngọc Can, tự Hiếu Liêm và Ôn Như, hiệu Sơn Lão sinh năm 1854 tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay là xã Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Nội). Năm Quý Dậu (1873), quân Pháp đánh thành Hà Nội (lần thứ nhất). Sau khi nghị hòa với họ, năm Giáp Tuất (1874), triều đình Huế lại tổ chức thi Hương, Lương Văn Can đã đỗ Cử nhân khoa này (nên khi tuổi cao, Ông thường được gọi là cụ Cử Can).

Năm sau thi Hội, Ông không đỗ (chỉ vào được một hai kỳ), được triều đình bổ làm Giáo thụ Phủ Hoài (tức Hoài Đức), nhưng Ông từ chối. Sau chính phủ Pháp cử Ông vào Hội đồng thành phố Hà Nội, nhưng Ông cũng không nhận. Bởi Ông thấy lúc bấy giờ “

việc nước ngày càng nát, dẫu có ra làm nghị viên cũng chẳng thể bàn được gì ích lợi cho quốc dân, nên xin ở nhà dạy con học

”.

Đến năm 25 tuổi (1879), Ông mở trường dạy học tại nơi ở (nay là nhà số 4 phố Hàng Đào, Hà Nội). Đến tháng 3 năm 1907, Ông liên kết với một số người cùng chí hướng (như Nguyễn Quyền, Lê Đại, Hoàng Tăng Bí, Vũ Hoành, v.v…) lập ra trường Đông Kinh Nghĩa Thục tại số 4 và số 10 ở phố Hàng Đào. Đây là một phong trào “

có ý nghĩa cách mạng

”, nâng cao lòng yêu nước tự hào dân tộc và ý chí tiến thủ của quần chúng. Vì thế phong trào đã lan đi rất nhanh khiến thực dân Pháp rất lo sợ. Trong phiên họp Hội đồng quân sự Đông Dương, nhà cầm quyền Pháp đã nhận định: “

Không còn là một câu chuyện hoang đường khi khẳng định rằng Đông Kinh Nghĩa Thục đã là một cái lò phiến loạn ở Bắc Kỳ

”. Vì vậy, ngay tháng 12/1907, trường Đông Kinh Nghĩa Thục do Ông làm Thục trưởng (Hiệu trưởng) bị giải tán.

Ít lâu sau nhân vụ đầu độc lính Pháp ở Hà Nội (27/6/1908), thực dân Pháp cho bắt Lương Văn Can để khai thác những tin tức về vụ ấy, nhưng do không có chứng cớ kết tội nên phải thả Ông. Ngày 26/4/1913, xảy ra vụ đánh bom khách sạn Hà Nội của Việt Nam Quang phục Hội. Cho là nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục có liên quan, nên thực dân Pháp đã bắt Lương Văn Can giam ở nhà pha Hỏa Lò (Hà Nội). Vì “Pháp bắt Nghĩa đảng đến mấy trăm người, nên xét xử đến tháng 8 năm đó mới xong. Kết án chém 7 người, đày chung thân 9 người, khổ sai và biệt xứ từ 10 đến 30 năm, cộng 56 người”. Trong số ấy, Lương Văn Can bị kết án biệt xứ, lưu đày sang Nam Vang (nay thuộc Campuchia).

Hơn 8 năm sau, Lương Văn Can được giảm án, trở về Hà Nội ngày 25/11/1921. Về nhà, thấy “

Nghĩa đảng tan lạc hết (nên) chỉ nghĩ chỉ đến việc làm sách

”. Tuy nhiên, sau đó Ông lại tiếp tục mở trường Ôn Như, vừa dạy học vừa soạn sách. Ngày 13/6/1927, Ông qua đời tại Hà Nội, thọ 73 tuổi. Trước khi mất, Ông vẫn còn dặn dò con cháu: “Bảo quốc túy, tuyết quốc sĩ” (Giữ tinh hoa của nước, rửa nhục nước).

Ông để lại nhiều tác phẩm cho đời như: Quốc sự phạm lịch sử (Lịch sử quốc sự phạm); Ấu học tùng đàm (Tùng san bàn góp về việc học của trẻ thơ),  Hán tự quốc âm (dùng chữ quốc ngữ ghi chữ Hán), Đại Việt địa dư (1 cuốn, xuất bản 1925 tại Hà Nội), viết bằng thể thơ lục bát nói về các tỉnh ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ…



Tài liệu tham khảo chính: Theo Nghị quyết của HĐND. TP. Đà Nẵng khóa VII, kỳ họp thứ 6, ngày 28/12/2005 về đặt tên một số đường của thành phố.