Đường phố mang tên danh nhân: Nhà bác học Lê Quý Đôn

Danh nhân Lê Quý Đôn có tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Ông là quan thời Lê Trung Hưng, là nhà thơ, nhà bác học lớn của Việt Nam trong thời phong kiến. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên nhà bác học Lê Quý Đôn có chiều dài 300m, rộng 8m, nối từ đường Trưng Nữ Vương đến đường 2/9, thuộc quận Hải Châu. Nhân kỷ niệm 288 năm ngày sinh của Ông (2/8/1726), Tổng đài Thông tin Dịch vụ công xin gửi đến Quý anh/chị thông tin về danh nhân Lê Quý Đôn.



Lê Quý Đôn sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng, cha là Tiến sĩ Lê Phú Thứ người làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay là tỉnh Thái Bình. Lê Quý Đôn nổi tiếng thông minh, chăm học từ bé, có trí nhớ rất tốt. Người đương thời coi Ông là “thần đồng”. Năm 14 tuổi, Ông theo cha lên học ở Kinh đô Thăng Long. Lúc ấy cậu bé 14 tuổi đã học xong toàn bộ sách Kinh sử của Nho gia. 18 tuổi, Lê Quý Đôn đi thi Hương đỗ giải Nguyên. 27 tuổi, Ông thi hội đỗ Hội Nguyên, rồi vào thi Đình đỗ Bảng nhãn. Sau khi thi đỗ, Lê Quý Đôn được bổ làm quan và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều Lê – Trịnh như: Hàn lâm viện thị giảng (năm 1757), Đốc đồng xứ Kinh Bắc (năm 1764), Tán lý quân vụ, Thị phó đô ngự sử (năm 1768), Bồi tụng (Phó thủ tướng) (năm 1773), Lại bộ tả thị lang kiêm Tổng tài quốc sử quán (năm 1775), Hiệp trấn tham tán quân cơ Trấn phủ Thuận Hóa (năm 1776), Công bộ Thượng thư (năm 1784)… Lúc Ông mất năm 1783, Lê Quý Đôn được tặng Thượng thư bộ công.

Tác phẩm của Lê Quý Đôn thống kê có tới 40 bộ, bao gồm hàng trăm quyển, nhưng một số bị thất lạc. Những tác phẩm tiêu biểu của Lê Quý Đôn còn giữ được có thể kể ra như sau: Vân đài loại ngữ, đây là một loại “bách khoa thư”, trong đó tập hợp các tri thức về triết học, khoa học, văn học… Đại Việt thông sử, còn gọi Lê triều thông sử, là bộ sử được viết theo thể ký truyện, chép sự việc từ Lê Thái Tổ đến Cung Hoàng, bao quát một thời gian hơn 100 năm của triều Lê, trong đó chứa đựng nhiều tài liệu mới mà các bộ sử khác không có, đặc biệt là cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh. Phủ biên tạp lục viết trong thời gian Lê Quý Đôn làm Hiệp trấn Thuận Hóa ghi chép về tình hình xã hội Đàng Trong từ thế kỷ thứ XVIII trở về trước.

Công trình biên soạn lớn nhất của Lê Quý Đôn là bộ Toàn Việt thi lục 6 quyển, tuyển chọn 897 bài thơ của 73 tác giả từ thời Lý đến đời Lê Tương Dực (1509 – 1516). Về sáng tác văn xuôi, Lê Quý Đôn có Quế Đường văn tập 4 quyển, nhưng sách này đã mất. Về sáng tác thơ, Lê Quý Đôn để lại Quế Đường thi tập khoảng vài trăm bài làm ở trong nước và trong thời gian đi sứ ở Trung Quốc.

Có thể nói tuổi thơ của thần đồng Lê Quý Đôn là những trang cổ tích đầy huyền thoại. Ông đã phát lộ khá sớm cốt cách độc đáo của một bậc tài năng. Lê Quý Đôn là nhà bác học có kiến thức hết sức uyên bác và đa dạng, Ông được xem là người đã tóm thâu mọi mặt trí thức của thời đại bấy giờ. Từ trong di sản, người ta tìm thấy ở Ông những cống hiến trên nhiều lĩnh vực khoa học: Triết học, luật học, sử học, nông học, dân tộc học, xã hội học, thiên văn học, từ điển học… Người đương thời khuyên nhau : “Thiên hạ vô tri vấn Bảng Đôn” (Thiên hạ có điều gì không biết, đến hỏi Lê Quý Đôn).