Đường phố mang tên danh nhân: Châu Thị Vĩnh Tế

Châu Thị Vĩnh Tế (1766-1826)  là vợ chánh của quan Trấn thủ Vĩnh Thanh Thoại Ngọc Hầu – một quan thần triều Nguyễn, là người được giao trọng trách đào con kênh nối liền từ Châu Đốc đến Hà Tiên sau khi đã đào vét xong kinh Long Xuyên – Rạch Giá với một thời gian kéo dài từ 1819 đến 1824, “dài 205 dặm rưỡi, rộng 7 trượng 5 thước, sâu 6 thước. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Châu Thị Vĩnh Tế có chiều dài 359m, rộng 7,5m, thuộc quận Ngũ Hành Sơn.

Châu Thị Vĩnh Tế hay Châu Thị Tế người cù lao Dài (cù lao Năm Thôn) thuộc xã Quới Thiện, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long. Bà là trưởng nữ của ông Châu Huy (có sách chép là Châu Vĩnh Huy) và bà Đỗ Thị Toán. Thời chúa Nguyễn, Nguyễn Văn Thoại theo mẹ rời làng An Hải (phường An Hải Tây, quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng ngày nay) di cư vào Nam sinh sống ở cù lao Dài nên đã gặp Bà và cưới Bà tại đây vào năm 1788.

Bà nổi tiếng là người vợ hiền đức, tận tụy, đảm đang, đã góp phần không nhỏ trong sự nghiệp lừng lẫy của chồng. Bà còn là người có công xây dựng miếu Bà Chúa Xứ núi Sam – Châu Đốc. Khi chồng Bà, Thoại Ngọc Hầu – Nguyễn Văn Thoại, được vua giao trọng trách đào con kênh nối liền từ Châu Đốc đến Hà Tiên, Bà đã tận tụy giúp chồng chăm lo công việc đại sự. Những lúc chồng bận việc công cán, Bà đã thay chồng lãnh phần đôn đốc, coi ngó việc đào kênh, tiếng nhân đức của Bà được nhân dân truyền tụng. Bấy giờ trong dân gian có câu: “Nước Nam trai sắc gái tài/Gương bà Châu thị lưu đời ngàn năm”.

Việc đào kênh dài hơn 87 km này kéo dài trong 5 năm (1819-1824), huy động đến hàng vạn nhân công và phải hoãn 4 lần. Công trình thủy lợi chiến lược này đã được sách cũ mô tả “dài 205 dặm rưỡi, rộng 7 trượng 5 thước, sâu 6 thước… Từ đấy, đường sông lưu động, phòng giữ ngoài biên cho tới nhân dân buôn bán đều được tiện lợi vô cùng…”.

Bà mất ngày 15 tháng 10 năm Bính Tuất (1826), thọ 60 tuổi. Để tuyên dương công trạng của vợ chồng Bà và thể theo lòng dân mến mộ, vua Minh Mạng cho lấy tên chồng Bà là Nguyễn Văn Thoại đặt cho con kênh “Thoại Hà”, núi “Thoại Sơn”, đặt tên kênh Châu Đốc – Hà Tiên là “Vĩnh Tế Hà”, núi Sam gần đấy là “Vĩnh Tế Sơn” và làng cạnh núi là “Vĩnh Tế Thôn”. Năm 1836 (Minh Mạng thứ 17), vua cho chạm hình tượng kênh Vĩnh Tế vào Cao đỉnh, đỉnh đồng lớn nhất trong Cửu đỉnh đặt tại Thế miếu, Huế.

Thoại Ngọc Hầu và Châu Thị Tế được người dân An Giang cảm mến, nhớ ơn. Ở huyện Thoại Sơn, ngoài đền thờ, bia đá còn có khu du lịch mang tên Hồ Ông Thoại. Tại chân núi Sam, có một làng mang tên Vĩnh Tế. Hai tiếng Vĩnh Tế đời biểu lộ sự nhớ ơn của nhân dân đối với ông bà Bảo hộ Thoại… Nơi này còn có câu ca dao: “Đi ngang qua cảnh núi Sam,/ Thấy lăng Ông Lớn hai hàng lụy rơi./ Ông ngồi vì nước vì đời,/ Hy sinh tài sản không rời nước non./ Nước kênh Vĩnh Tế lờ đờ, /Nhớ ông Bảo Hộ dựng cờ chiêu an”.



Tài liệu tham khảo chính: Nghị quyết của HĐND thành phố Đà Nẵng, khóa VII, kỳ họp thứ 15 ngày 22, 23, 24/12/2009 về đặt một số tên đường của TP. Đà Nẵng.