Đường phố mang tên danh nhân: Châu Thượng Văn

Châu Thượng Văn (1856 – 1908) là hiệu Thơ Đồng, người làng Minh Hương (Hội An). Nhờ hưởng tổ phụ, gia cư Ông vào hạng giàu có. Đối với Ông, Việt Nam đã là Tổ quốc thiêng liêng. Ông sống, chiến đấu và nếu cần thì hy sinh cả tài sản, tính mạng để bảo vệ nó. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Châu Thượng Văn có chiều dài 300m, rộng 5m, nối từ đường Tiểu La đến đường Lê Bá Trinh, thuộc quận Hải Châu.

Tổ tiên ba đời của Ông là người Trung Hoa, trung thành với nhà Minh, không chịu sống dưới chính quyền Mãn Thanh, đã vượt biển sang Việt Nam, được chúa Nguyễn cho cư ngụ ở Hội An, Quảng Nam. Làng Minh Hương, phố Hội An, nơi Ông chào đời và lớn lên, là quê hương yêu dấu. Đất nước và quê hương này đã nuôi nấng và hình thành nhân cách của Ông. Ông sống, chiến đấu và nếu cần thì hy sinh cả tài sản, tính mạng để bảo vệ nó. Tinh thần yêu nước thiết tha ấy của Châu Thượng Văn đã biểu lộ trong bài “Ngục trung thư”.

Nhà buôn giữa chợ Hội An của Châu Thượng Văn từng là nơi cụ Trần Quý Cáp đến trao đổi, do đó, trước kia chính cụ Trần Quý Cáp cũng là người tiếp giao chặt chẽ với Tiểu La Nguyễn Thành. Thân mật là thế nhưng cụ Châu Thơ Đồng thì lại khắng khít với Duy Tân Hội và phong trào Đông Du. Ngày cụ Trần Văn Dư, Nguyễn Duy Hiệu lãnh đạo phong trào Nghĩa Hội Quảng Nam, Châu Thượng Văn là một thành viên trung kiên đóng góp công của khá lớn cho phong trào. Nhà cụ ở giữa chợ Hội An, là nơi thường tiếp nhiều nhân vật yêu nước Quảng Nam, Huế tới lui, trao đổi chuyện quốc sự. Gia đình cụ chuyên việc buôn bán nên khách thương vào ra là chuyện thường, do đó dễ qua mắt bọn mật thám cũng như bọn chó săn của Nam triều bù nhìn. Hành động của cụ kín đáo, vì thế sau khi Nghĩa Hội tan rã, cụ không bị chúng khó dễ trong sinh hoạt hằng ngày.

Để chuẩn bị cho việc Đông Du của 3 nhân vật Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ, Đặng Tử Kính, tổn phí đúng 3.000 đồng, một phần là do các đảng viên góp còn lại là do Tiểu La Nguyễn Thành chu cấp. “Còn Ông Châu Thơ Đồng tự ý tặng cho tôi ba trăm đồng” (Phan Bội Châu toàn tập, NXB Thuận Hóa, 1990). Ba trăm đồng của Châu Thơ Đồng hồi ấy là rất lớn, phải bán bao nhiêu ruộng hoặc đoạn mãi ngôi nhà giữa phố Hội mới có được, đủ biết sự hy sinh gia sản của Châu quân đối với tổ chức yêu nước này thiết tha đến chừng nào.

Cũng từ đó, ngôi nhà của Ông ở ngay giữa phố Hội An trở thành nơi tiếp đón các đồng chí, các nhân sĩ Nam Bắc, mỗi lần ghé lại xứ Quảng. Nhà Ông còn là hộp thư bí mật liên lạc với bên ngoài của Hội Duy Tân. Thư từ ở bên ngoài bí mật gởi về cho Tiểu La đều qua tay Ông chuyển đạt. Đầu thế kỷ, qua các tàu buôn Trung Quốc, các loại sách mới đã “cập bến” Hội An. Có lẽ con đường liên lạc này cũng khá quan trọng đối với phong trào Đông Du và vì thế Hội An trở thành một cứ điểm quan trọng cho cả hai phong trào yêu nước lúc bấy gìờ. Cứ xem khí thế của phong trào chống sưu thế (1908) ở Hội An thì đủ rõ.

Bọn thực dân và tay sai khiếp sợ trước tinh thần đứng dậy của nhân dân. Chúng bắt Ông, buộc tội Ông là âm mưu phiến loạn. Ông bị giam ở nhà lao Hội An rồi sau đó chuyển về nhà lao tỉnh (Điện Bàn). Trước mặt bọn thực dân và tay sai, Ông khẳng khái thừa nhận: “Người nước Nam sang Nhật Bản và hạt dân xin thuế, chính tôi là người chủ mưu, khoảng ai dám dự vào cả”.

Ông đã có chủ định riêng nên ngay từ hôm vào ngục, Châu Thượng Văn bắt đầu tuyệt thực, mỗi ngày chỉ uống mấy chén nước trà loãng do người nhà mang vào. Tòa án tỉnh của Nam triều kết án Ông tù chung thân, đày đi Lao Bảo. Sau đó, chúng đưa Ông trở lại lao Hội An để chờ đáp tàu lửa đi Đà Nẵng. Trên đường đi từ lao tỉnh thành La Qua, đến lao Thừa Phủ, Ông hy sinh.

Tài liệu tham khảo chính: Nghị quyết 06-2000/NQ-HĐ của HĐND thành phố Đà Nẵng, khóa VI, ngày 19/7/2000 về đổi và đặt tên một số đường của TP. Đà Nẵng.