Đường phố mang tên danh nhân: Hà Tông Quyền

Hà Tông Quyền (1798 -1839), sau phải đổi là Hà Quyền do kiêng tên húy của Thiệu Trị (Miên Tông), tự là Tốn Phủ, hiệu là Phương Trạch, biệt hiệu là Hải Ông. Khi nhà Nguyễn bắt đầu mở khoa thi Hội vào năm Minh Mạng thứ ba (1822), Ông lên đường vào kinh đô Huế ứng thí và đỗ Tiến sĩ Hội nguyên, trở thành một trong những Ông nghè khai khoa cho Triều Nguyễn. Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Hà Tông Quyền có chiều dài 635m, rộng 10,5m, nối từ đường Lê Đại Hành đến đường Cách mạng tháng 8, thuộc phường Khuê Trung, quận Cẩm Lệ.

Ông người làng Cát Động, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hòa, trấn Sơn Nam (nay thuộc thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội). Theo Đại Nam liệt truyện thì cha Ông là Hà Tông Đồng, đỗ Hương cống Triều Lê nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy học ở làng. Cha mất sớm, Ông được mẹ tần tảo chăm lo nuôi dưỡng, cho học hành đến nơi đến chốn.

Tương truyền, Ông nổi tiếng thần đồng ngay từ nhỏ, có tài đọc sách rất nhanh, một thoáng liếc mắt có thể đọc được tới chục hàng chữ. Khi các thầy đồ ở trường làng “hết chữ”, Ông khăn gói về Thăng Long xin theo học tại trường của Tiến sĩ Trai Phạm Quy Thích và ở đây, Ông kết bạn với các danh sĩ sau này rất nổi tiếng như Nguyễn Văn Siêu, Nguyễn Văn Lữ, Vũ Tông Phan… Năm Minh Mạng thứ hai (1821), Ông thi đỗ Hương cống (về sau gọi là Cử nhân); năm sau, khi Nhà Nguyễn bắt đầu mở khoa thi Hội, Ông lên đường vào kinh đô Huế ứng thí và đỗ Tiến sĩ Hội nguyên, trở thành một trong những Ông nghè khai khoa cho Triều Nguyễn. Sau khi đỗ Tiến sĩ, Ông được lần lượt bổ vào các chức quan: Tri phủ Tân Bình (tỉnh Gia Định), Tham biện Quảng Trị, Thự thiêm sự Bộ Công, Thái thường tự Thiếu khanh, Hữu Thị lang Bộ Lễ, Hàn lâm viện Kiểm thảo.

Năm 1831, Ông thăng làm Hữu Thị lang Bộ Hộ nhưng chủ yếu coi việc Nội các. Cuối năm này, vì một sơ suất nhỏ trong việc duyệt tài liệu, Ông bị cách tuột mọi chức tước, và bị đi hiệu lực (đi lập công để chuộc tội) sang Ba Lăng (tức Bali thuộc quần đảo Nam Dương – Indonesia). Tuy nhiên, đến khoảng giữa năm 1832, vua Minh Mạng gọi Ông về, cho phục chức cũ. Năm 1933, thăng Ông làm Hữu Thị lang Bộ Công. Năm 1835, thăng Ông làm Tham tri Bộ Lễ, vẫn coi việc Nội các. Đến năm 1839, Ông được thăng làm Tham tri Bộ Lại sung đại thần Viện cơ mật.

Nhìn chung, bước đường hoạn lộ của Ông quá đỗi gập ghềnh, cứ ba bốn năm lại bị một lần quở trách hoặc giáng phạt với lý do không đâu vào đâu. Ví như chuyện nhầm “Thanh Xuyên” thành “Thanh Châu” nói trên. Hay như chuyện Ông bị phạt 3 tháng lương chỉ vì một lẽ rất kỳ cục. Số là năm 1834, có khoa thi Hương, các quan chấm trường Hà Nội lấy đỗ 37 cử nhân. Nhưng khi bài vở chuyển về kinh duyệt thì 4 người bị truất xuống bậc tú tài vì văn tầm thường và một người bị hỏng tuột do bài phú trùng vần. Hai viên chánh và phó chủ khảo bị giáng 3 cấp. Người có trách nhiệm tổ chức các kỳ thi là Thượng thư Bộ Lễ Phan Huy Thực cũng bị giáng chức với lý do là thiếu sáng suốt trong khi lựa chọn quan trường. Và kỳ cục thay, Hà Tông Quyền cũng bị phạt 3 tháng lương vì cái tội là… bạn của quan Thượng thư!

Năm 1839, Hà Tông Quyền mất đột ngột, được phong hàm Thượng thư bộ Lại. Hà Tông Quyền bình sinh liêm khiết; chết đi, chẳng có ruộng đất gì để lại cho con cháu. Ở làng Cát Động quê Ông còn một ngôi miếu thờ Ông thì chính là do hai người chắt ngoại góp tiền dựng nên. Ông chỉ để lại có vài tập sách hoặc chép tay hoặc sau này có khắc in: Tốn Phủ thi tập, Dương mộng thi tập, Liễu dương văn tập, Thăng Long tam thập vịnh, Vịnh Kiều v.v…



Tài liệu tham khảo chính: Nghị quyết 97-2010/HĐND của HĐND thành phố Đà Nẵng, khóa VII, kỳ họp thứ 16 ngày 14/7/2010 về đặt tên đường của thành phố Đà Nẵng.