Đường phố mang tên danh nhân: Lê Tấn Toán

Lê Tấn Toán (? – 1887), quê ở làng Hà Lộc, huyện Diên Phước, nay thuộc xã Điện Dương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, không rõ năm sinh của Ông. Ông đỗ cử nhân khoa Tân Dậu(1861) nhưng không ra làm quan mà về quê mở trường dạy học, chăm sóc mẹ già. Ông là thầy của Nguyễn Duy Hiệu (lãnh tụ trong phong trào Cần Vương tại Quảng Nam). Tại Đà Nẵng, con đường mang tên danh nhân Lê Tấn Toán có chiều dài 280m, rộng 7,5m, nối từ đường Lê Bình đến đường Lê Minh Trung, thuộc quận Sơn Trà.

Nhờ sự tần tảo của người mẹ mà Lê Tấn Toán có điều kiện học hành, thi đỗ cử nhân khoa Tân Dậu, năm Tự Đức thứ 14 (1861). Không chịu xuất chính ra làm quan, ông về quê mở trường dạy học, chăm sóc mẹ già. Trường Hà Lộc của thầy Lê Tấn Toán, tuy nằm ở giữa một vùng nông thôn xa phố thị, nhưng được nhiều người biết đến vì đã góp phần đào tạo những tú tài, cử nhân trong nửa sau thế kỷ XIX. Nguyễn Duy Hiệu, Châu Thượng Văn cũng xuất thân từ lò đào tạo này. Sau khi Hội chủ Nghĩa Hội Trần Văn Dư bị Tuần phủ Châu Đình Kế âm mưu với Pháp giết chết (13/12/1885), Nguyễn Duy Hiệu được cử làm Hội chủ để tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến.

Một hôm, Tuần phủ Châu Đình Kế cho lính đến Hà Lộc mời thầy cử Lê Tấn Toán lên tỉnh đường (đóng ở thành La Qua) nói là dự tiệc, nhưng kỳ thực là nhằm để cảnh cáo, răn đe. Giữa tiệc rượu, Châu Đình Kế buông lời khích bác cụ cử Lê:

–    Nghe thiên hạ đồn đãi thầy là một sư nho có tài và đức độ mà tại sao dạy học trò toàn là hạng làm giặc như Nguyễn Duy Hiệu…

Cụ cử Lê đang cầm ly rượu ở trên tay, nghe câu nói ấy giận đến run người, nhưng cụ cố nén lại đến nỗi bóp vỡ ly rượu lúc nào không hay rồi cất lời đáp:

–    Thời thế này, chưa biết ai là vua, ai là giặc, xin quan Tuân hãy cẩn tắc hơn trong ngôn ngữ. Nói xong, ông đứng dậy, cáo từ ra về.

Vào cuối năm 1887, Nghĩa Hội Quảng Nam bị quân Nam triều phối hợp với quân Pháp đánh cho tan rã. Phan Bá Phiến uống thuốc độc hy sinh. Nguyễn Duy Hiệu bị bắt giải về Huế và bị xử trảm sáng ngày 1/10/1887 tại pháp trường An Hoà (gần Huế). Theo chỉ dụ của Đồng Khánh thì cụ cử Lê Tấn Toán bị can tội là đã dạy học trò (Nguyễn Duy Hiệu) “khởi ngụy” và bị ghép vào tội làm quân sư cho “ngụy hội” (Nghĩa hội Cần Vương), chống lại triều đình Huế. Lê Tấn Toán thuộc hàng khoa hoạn nên được được ân xử tử theo “tam ban triều điển” (Ba cách chết dành cho những người được triều đình ân ban gồm: chén thuốc độc, thanh gươm và dải lụa).

Cụ cử Lê đã chọn chén thuốc độc để kết liễu đời mình, giữ tròn tiết tháo. Chứng kiến cái chết của người thầy khả kính lúc bấy giờ có nhiều học trò ở trường Hà Lộc. Người “trưởng tràng” đã kêu gọi bạn đồng môn đem tiền ra chợ Vĩnh Điện ở gần đấy, mua một cây lụa mới, phong kín thi thể của thầy học, rồi cùng nhau trút hết khăn nhiễu đang đội trên đầu bện thành chiếc võng khiêng thi thể của thầy về Hà Lộc để làm lễ mai táng.  Cái chết của người thầy Lê Tấn Toán và hành động “tôn sư trọng đạo” của những người học trò đã để lại trong lòng mọi người có mặt hôm ấy một ấn tượng rất đẹp.

Tài liệu tham khảo chính: Địa chí Quảng Nam – Đà Nẵng (NXB Khoa học Xã hội – 2010).