Những giá trị lịch sử, văn hóa đất Đà thành: Nghĩa trũng Khuê Trung

Nghĩa trũng Hòa Vang (còn gọi là nghĩa trũng Khuê Trung) nơi quy tập hài cốt tướng sĩ vị quốc vong thân trong cuộc kháng chiến chống Pháp năm 1858. Hiện nghĩa trũng Khuê Trung nằm ở khu vực Bình Hòa (đường Trần Thủ Độ), phường Khuê Trung, quận Cẩm Lệ, TP. Đà Nẵng. Nghĩa trũng Hòa Vang (nghĩa trũng Khuê Trung) được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia vào ngày 04/01/1999 theo quyết định số 01/1999/-QĐ-BVHTT.

Nghĩa trũng quay mặt về hướng đông, được bài thiết theo mô hình tam ban: chính điện và tả hữu. Ngay cổng vào chính điện có tấm bia bằng đá sa thạch khắc 4 chữ hán: “Hòa Vang Nghĩa trũng” cùng với năm lập bia: “Tự Đức thập cửu niên”. Trung tâm Nghĩa trũng có một ngôi mộ lớn, trên bia xi măng cẩn hàng chữ “Tiền triều đại tướng quí công mộ”. Phía cuối nghĩa trũng nhìn từ ngoài vào là các am thờ, hương án dùng cho việc cúng tế. Hai bên tả hữu có hơn 1000 ngôi mộ cân phân ngay thẳng. Ngay sau lưng nghĩa trũng là nhà thờ Tiền hiền và Miếu Bà. Hàng năm cứ vào ngày 16/3 âm lịch người dân Khuê Trung làm lễ tế tưởng nhớ các vị tiền hiền. Miếu Bà nằm dưới tán cây mù u cổ thụ, có tượng và bài vị thờ Ngũ hành Thánh phi Trung đẳng thần, phía trước miếu vẫn còn một giếng có hình vuông, thành làm bằng đá sa thạch, người dân địa phương thường hay gọi là Giếng Hời.

Năm 1864, theo đề nghị của Bố chánh tỉnh Quảng Nam là Đặng Huy Trước, vua Tự Đức đã ban lệnh quy tập hài cốt các nghĩa sĩ, nghĩa dân hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp ở mặt trận Đà Nẵng trong những năm 1858-1860, kể cả những nấm mồ vô thừa nhận vào 2 khu nghĩa trũng ở làng Phước Ninh và làng Nghi An. Căn cứ vào tấm bia sa thạch còn lưu lại, thì nghĩa trũng ở làng Nghi An (nay thuộc huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng) được gọi là “Hòa Vinh nghĩa trũng”. Nghĩa trũng này quy tập khoảng 1.300 mộ.

Đến khi Pháp mở sân bay Đà Nẵng (1926), nghĩa trũng này buộc phải dời về làng Hóa Khuê, nay là phường Khuê Trung, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Theo ký ức của các cụ già, trước đây làng còn trích ra 1,7 mẫu đất để lấy hoa lợi lo việc chăm coi, tu tạo phần mộ và cúng tế hàng năm vào ngày 17 tháng 11 âm lịch. Các cụ cũng không rõ vì sao lại lấy ngày này để cúng các vong linh. Phải chăng đó là ngày lễ khánh thành, hoàn tất việc di dời nghĩa trũng về địa điểm mới?

Bên cạnh nghĩa trũng Hòa Vang còn có một phế tích Chămpa đã đổ nát, chỉ còn những viên gạch và những khối đá sa thạch hình quả bí và một giếng Chăm hình vuông, thành giếng được xây bằng những phiến đá lớn ghép lại. Ngày nay khu vực nghĩa trũng, nhà thờ tiền hiền, miếu Bà được tu sửa tôn tạo thành một khuôn viên khang trang thuận lợi cho khách tham quan, viếng lễ. Du khách có thể đi từ Đài tưởng niệm thành phố theo đường Cách mạng tháng 8 hướng Cẩm Lệ, khoảng 2km rẽ trái 100m là đến nghĩa trũng Hòa Vang.

Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.