Những giá trị lịch sử, văn hóa đất Đà thành: Miếu Hàm Trung

Miếu Hàm Trung (dân địa phương còn gọi là Miếu Cây Dự do trước đây xung quanh Miếu là khu rừng có nhiều cây cối, đặc biệt trong khu vực Miếu có một cây Dự rất to cao). Trước đây thuộc ấp Hàm Trung, làng Xuân Thiều, tổng Bình Thới Hạ, huyện Hòa Vang, nay là phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng. Miếu Hàm Trung được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp thành phố theo quyết định số 4425/ QĐ- UBND ngày 14/6/2007.

Miếu Hàm Trung ban đầu được làm bằng tranh tre, đến năm Tự Đức thứ 13 (1860 ) dân làng Xuân Thiều mới đóng góp công sức, tiền của để xây dựng Miếu như ta thấy ngày nay. Miếu được xây dựng để thờ hai Bà mà theo Thần phả ghi là “Hồ ly cửu vĩ tiên nương thần vị tiền” và “Phấn nhĩ quỹ vương tiên nương thần vị tiên”. Đây là hai vị thần bảo trợ cho dân làng. Hàng năm dân làng đều tổ chức cúng cầu an tại Miếu cầu mong hai Bà phù hộ cho dân làng yên ổn làm ăn.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Miếu Hàm Trung là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử xảy ra. Đây là nơi mà cơ quan cách mạng xã Tân Hiệp (sau này là xã Hòa Hiệp) đóng trụ sở trong những ngày đầu chống thực dân Pháp. Ngày 15/01/1946 chính tại Miếu đã diễn ra lễ thành lập Chi bộ đầu tiên của Xuân Thiều với việc kết nạp ba đồng chí Phạm Tương Phùng, Phạm Sỹ Kiêng, Phạm Sỹ Cư (Bí thư) do đồng chí Chế Viết Tấn, Chủ tịch Huyện Hòa Vang tổ chức kết nạp.

Trong những năm 1947 – 1954, Miếu thường xuyên là trạm dừng chân của cán bộ, chiến sỹ Trung đoàn 96, 108 khi về hoạt động tại cánh Tây Bắc Hòa Vang. Có lần, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 108 Nguyễn Bá Phát (Sau này là tư lệnh Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Thủy sản) đã về đây nói chuyện, thăm hỏi nhân dân địa phương, mục đích là để nghi binh cho Trung đoàn 108 đánh trận Gò Cà thắng lợi vào năm 1950.

Trong kháng chiến chống Mỹ năm 1973 để chuẩn bị cho công cuộc giữ đất giành dân, thực hiện Hiệp định Pari, nổng cát ngay phía sau Miếu Hàm Trung là địa điềm tập kết 66 tấn gạo nhằm phục cho cán bộ và nhân dân trong chiến dịch này. Ngày nay, vào ngày 12/4 âm lịch hàng năm, nhân dân Xuân Thiều tổ chức cúng cầu an cầu mong Thánh thần phù hộ cho dân làng bình an, xóm làng thịnh vượng.

Xung quanh Miếu có nhiều cây đại thụ. Miếu tuy không rộng nhưng duyên dáng, thoáng mát với chiều ngang 9m chiều dài 12m, được xây dựng bằng các loại vật liệu như gỗ, gạch ngói, vôi cát. Miếu được xây dựng theo kiểu kiến trúc cổ truyền ba gian hai chái, mái lợp ngói âm dương. Trên nóc Miếu là mô típ quen thuộc trong kiến trúc đình chùa Việt Nam với hình ảnh lưỡng long chầu nguyệt được áp nổi bằng sành sứ. Bên trong Miếu chia làm hai phần: Phần hậu tẩm và phần chính điện.

Phần chính điện có chiều rộng 9m, chiều dài 8m với 12 cột cái và 8 cột quân. Bốn cột chính cao 4m, các cột quân cao hơn 3m. Các hàng cột liên kết theo kiến trúc khung với hai con đội vươn lên từ hai thanh trính để chống đỡ đòn đông. Trên đòn đông có khắc hàng chữ: “Tự Đức thập tam niên, nhị nguyệt thập, tam nhật Xuân Thiều cát tạo”. Nghĩa là: “Làng Xuân Thiều ngày 03 tháng 02 năm Tự Đức thứ 13 tạo lập”. Bộ vì kèo được thiết kế theo lối kèo chuyền (Tam đoạn). Các thanh kèo được chạm khắc một cách tỉ mĩ, tài hoa với trí tưởng tượng bay bổng. Ba thanh kèo nhất, kèo nhì, kèo ba được chạm liên kết thành hình một con rồng mà đuôi ở trên, đầu xuôi xuống như đang từ trên trời sà xuống. Các hoa văn trang trí khác như các đường viền, mây cuộn, hoa lá, muông thứ điểm xuyết thêm làm cho chúng càng thêm sinh động, gợi cảm.

Phần hậu tẩm rộng 3m, dài 4m có năm bàn thờ: Bàn thờ trong cùng thờ hai Bà, ba bàn thờ giữa thờ các bậc tiền bối. Bàn thờ ngoài thờ thần bảo hộ cho dân làng. Trên các cột và thanh xuyên là khuôn bông, thành vọng với các mô típ quen thuộc như bát bưu, hoa lá, cỏ cây được chạm khắc một cách tỉ mĩ qua nét đục tài hoa của người thợ. Sân Miếu rộng 12m, dài 14m có nhà chuông ở phía tả và nhà trống ở phía hữu. Mỗi nhà diện tích 2m x 2m với mái hình chóp nhọn được chống đỡ bằng bốn trụ gạch mà không có tường che chắn xung quanh. Trên hai trụ của nhà trống và nhà chuông đều có chạm hai câu đối.

Trước sân là một bức bình phong che chắn cho một bàn thờ ở sân. Mặt trong của bình phong được ghép sành sứ với dòng chữ: Hàm Trung tự. Mặt trước của bình phong là một con sư tử đang nhào lộn được đắp nổi rất tinh tế. Từ sân theo bảy bậc cấp đi xuống là một hồ nước hình bán nguyệt với dòng nước mạch ngầm luôn đầy ắp kể cả khi nắng hạn. Men theo hai bên hồ ra phía trước là một bức bình phong che chắn tà khí cho ngôi Miếu. Bức bình phong cao 2m rộng 3m, mặt trong được đắp nổi mô típ “Long mã tải hà đồ”, mặt ngoài là hổ mẹ và bốn con hổ con đang đùa giỡn. Hai bên bình phong là hai trụ cột cổng cao 5m đường kính 40cm được tạo dáng hình ngọn bút. Hai con rồng được đắp nổi quấn quanh hai cột cổng này. Tất cả đều được chạm đắp rất công phu và đẹp mắt. Mặt trước của bình phong có hai câu đối. Phía hai bên câu đối này là hai con hạc đang đứng trên hai con rùa được đắp nổi bằng sành sứ khá đẹp mắt.

Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.