Những giá trị lịch sử, văn hóa đất Đà thành: Trường tiểu học An Phước

Trường tiểu học An Phước tọa lạc tại thôn Cẩm Toại Trung, xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang, Đà Nẵng. Trường tiểu học An Phước được xếp hạng Di tích Lịch sử-văn hoá theo quyết định số 4141/QĐ-UBND ngày 27/5/2008.



Đây là một trong những trường tân học đầu tiên của tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Ðà Nẵng, là một trong 40 trường mang tính nghĩa thục của Phong trào Duy Tân, một phong trào yêu nước nổi tiếng của nước ta ở đầu thế kỷ XX do các chí sĩ Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng với mục tiêu và khẩu hiệu: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh và là một trong gần mười trường nghĩa thục nổi tiếng của cả nước. Lúc đầu, trường là lớp học của làng Cẩm Toại do cụ Lâm Hữu Mẫn, một nhà Nho yêu nước lập ra năm 1888 để dạy chữ Nho không lấy tiền cho con em trong làng. Đến năm 1904, con trai cụ Lâm Hữu Mẫn là Lâm Quang Tự thay cha quản lý lớp học. Năm 1908, hưởng ứng phong trào Duy Tân, Trường Cẩm Toại chuyển việc dạy chữ Nho sang dạy chữ Quốc ngữ và dạy theo tân học. Trường dạy các môn sử ký, toán học, địa lý, cách trí, vệ sinh và cả võ nghệ cho học sinh. Học sinh đi học miễn phí và là ngôi trường đầu tiên nhận học sinh nữ. Trường thường phát phần thưởng cho các học sinh giỏi hay những người có công đưa người khác vào học, cấp sách vở cho học sinh nghèo…

Khi phong trào kháng sưu chống thuế nổ ra ở Trung kỳ, thực dân Pháp và tay sai ra sức đàn áp Phong trào Duy Tân, lùng bắt các sĩ phu tham gia phong trào, tiêu diệt các cơ sở có liên quan, nhiều trường tân học bị phá hủy hoặc phải tự đóng cửa. Trường Cẩm Toại may mắn vượt qua đợt khủng bố của thực dân nhờ tài ứng xử khôn khéo của ông Ấm Sáu, con trai cụ Đỗ Thúc Tịnh. Ra đời và phát triển trong hoàn cảnh ngặt nghèo, trường lần lượt được công nhận là trường công lập vào năm 1926 rồi đổi thành sơ học, hoàn chỉnh bậc tiểu học với tên gọi École Czntonale d’An Phước. Năm 1945, trong cuộc Tổng khởi nghĩa ngày 16-8, thầy và trò Trường Tiểu học An Phước cùng gần 5 ngàn người, đã tập trung tại sân trường, xuống đường giành chính quyền, cùng hòa mình vào làn sóng Cách mạng mùa Thu.

Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, trường bỏ tên tiếng Pháp đổi thành Trường Tiểu học An Phước. Từ năm 1947-1954 vì chiến tranh khốc liệt, trường không hoạt động ở địa điểm cũ, tuy nhiên các lớp vẫ tổ chức phân tán trong các làng bị tạm chiếm như Bồ Bản, Cẩm Toại, Đường Lâm… Sau năm 1954, một số thầy trò Trường An Phước tập kết ra Bắc, còn phần lớn ở lại tham gia phong trào chống đàn áp. Năm 1965, Mỹ ồ ạt đưa quân vào miền Nam, đây là thời kỳ đen tối nhất, hy sinh gian khổ nhất nhưng cũng là thời kỳ đấu tranh oanh liệt nhất, vẻ vang nhất của nhân dân Hòa Vang trong đó có cựu học sinh Trường Tiểu học An Phước.

Kết thúc hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, hơn 400 liệt sĩ là cựu học sinh Trường An Phước đã ngã xuống vì sự nghiệp giải phóng đất nước. Không chỉ anh dũng trong đấu tranh, trường còn là điểm tựa để nâng bước cho hơn 100 cán bộ cao, trung cấp của Đảng, Nhà nước, lực lượng vũ trang, trong đó có hơn 20 giáo sư, tiến sĩ khoa học nổi tiếng.

100 năm qua với bao biến cố thăng trầm của lịch sử, sau khi Trường Ðông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội bị thực dân Pháp đóng cửa, và tiếp đó tất cả các trường nghĩa thục khác của phong trào Duy Tân, vì nhiều lý do, đã không còn tồn tại. Chỉ riêng Trường Nghĩa thục An Phước là còn cho đến ngày nay và tiếp tục phát triển. Từ một trường dân lập tranh tre nhỏ bé với 20 học sinh ở thôn Cẩm Toại, từ đốm lửa nhỏ được nhen nhóm trên dải đất miền Trung, ngọn lửa An Phước bùng lên, tiếp tục tỏa sáng suốt 100 năm qua. Có thể nói, đây là ngôi trường nhỏ nhưng có ý nghĩa lịch sử lớn, là nôi dạy chữ Quốc ngữ vào loại sớm nhất Quảng Nam, đặt nền móng cho việc khai dân trí ở quê nhà. Ðó là một hiện tượng đặc biệt của lịch sử ngành giáo dục Việt Nam nói chung, của Quảng Nam Đà Nẵng nói riêng và là niềm tự hào của vùng đất Quảng Nam.

Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.