Những giá trị lịch sử, văn hóa đất Đà thành: Nhà thờ tộc Thái

Nhà thờ tộc Thái (Đền thờ chí sĩ Thái Phiên) hiện tọa lạc tại phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ, Đà Nẵng; được xây dựng vào thế kỷ XIX tại làng Nghi An. Nhà thờ tộc Thái đã được UBND thành phố Đà Nẵng xếp hạng Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp thành phố theo quyết định số 6099/QĐ-UBND ngày 12/8/2009. Nhà thờ đã được thành phố hỗ trợ kinh phí trùng tu xây mới vào năm 2003.

Nhà thờ tộc Thái là nơi thờ nhà yêu nước nổi tiếng đầu thế kỷ XX là chí sĩ Thái Phiên và cháu ruột của ông là nhà cách mạng anh hùng Thái Thị Bôi. Nơi đây gắn liền với Đình và lễ hội đình làng Hòa An được tổ chức vào ngày 17/5 Âm lịch hằng năm.

Danh nhân Thái Phiên biệt hiệu là Nam Xương, sinh năm Nhâm Ngọ (1882) tại làng Nghi An (huyện Hòa Vang), là con trai duy nhất của ông Thái Duy Tân và bà Lê Thị Tý. Từ bé ông theo học chữ Nho với người bạn của cha là Phan Chí Học – một nhà Nho trong làng, sau theo học ông Trần Tống ở làng Thạch Nham (Hòa Vang). Do có tư chất thông minh, Ông học rất giỏi.

Sau đó, do phẫn uất vì bị làm nhục bởi ngôn ngữ bất đồng, Thái Phiên được cha cho học chữ Pháp với thầy Kiện thông phong tại Đà Nẵng. Được 3 năm, Ông được lệnh thân phụ gọi về cưới vợ. Vợ ông là Trịnh Thị Nhuận, con ông Trịnh Thiên Giáo, một nhà tai mắt trong làng. Cũng trong thời gian ấy, nguồn máu hận tiềm phục bấy lâu trong huyết quản ông Tân được trao lại cho Thái Phiên, qua những lời dạy bảo cẩn mật, tràn ngập nộ khí. Thái Phiên thường đem câu “Quốc sỹ ngô thân sỹ, quốc nhục ngô thân nhục” trong lúc chuyện trò với bạn bè. Đồng chí đầu tiên của ông là Trịnh Long, em vợ ông.

Gặp kỳ thi thư ký Hương Chánh, Thái Phiên thi đỗ và được bổ hiệp vào Hiệp Hòa (Tam Kỳ). Trong quá trình làm việc, ông đã gặp và quen biết những người Pháp mời ông cùng làm nhưng ông đã từ chối vì trong thâm tâm ông lúc nào cũng nghĩ về đất nước, về mối thù của cha mình. Chính vì thế, ông đã hướng dẫn nhân dân kiện bọn Pháp xâm lược đất để trồng chè, cuối cùng ông cùng nhân dân thắng kiện. Thắng được tên Pháp, Thái Phiên lại đau buồn về cái chết đột ngột của vợ. Ông tìm sự quên lãng trong thú giao du cùng các nhà Cách mạng.

Để thuận lợi trong việc hoạt động cách mạng, Thái Phiên quyết định lấy vợ kế là con gái nhà phú hộ Học Băng ở làng Quang Châu (Hòa Vang) và làm thông phán dây thép Đà Nẵng để che mắt người Pháp. Sau 3 năm làm việc ở sở dây thép, ông lại quyết định thôi việc để đi làm với Leroy, Thái Phiên dụng ý lấy Leroy làm bình phong để hoạt động cách mạng.

Trong những năm từ 1902 – 1912, Thái Phiên ở Quảng Nam và Lê Ngưng ở Quảng Ngãi đã tập hợp các nhà yêu nước lại và tổ chức Đảng bộ Việt Nam quang phục hội Miền Nam Trung Bộ để lãnh đạo cuộc khởi nghĩa 1916. Kế hoạch khởi nghĩa bị bại lộ, ngày 03/5/1916, vua Duy Tân được các ông Tân Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu hộ giá ra khỏi hoàng thành, đến bến bờ bị bắt. Thái Phiên và Trần Cao Vân bị bắt và xử chém ở An Hòa vào ngày 17/5/1916, lúc bấy giờ Thái Phiên mới 34 tuổi.

Cuối năm 1922, hài cốt của Thái Phiên và Trần Cao Vân được nhân dân yêu nước lén đem về chôn chung ở một cụm rừng gần Nam Giao (Huế). Ngày nay, để tỏ lòng thành kính của thế hệ con cháu với thế hệ cha ông đi trước, bà con ở Nghi An – Hòa Phát đã lập nhà thờ và cúng tế ông hằng năm vào ngày 17/5 âm lịch.

Danh nhân Thái Thị Bôi (1911-1938), quê làng Nghi An, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc Đà Nẵng, gốc Bình Định, tổ tiên ra lập nghiệp ở huyện Hòa Vang từ cuối thế kỷ XIX. Năm 1926, bà bị mật thám bắt giam, bị đuổi học vì đã tham gia tổ chức lễ truy điệu Phan Châu Trinh. Về quê, bà bắt liên lạc với nhóm Đỗ Quang, Lê Quang Sung, Lê Văn Hiến… gia nhập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên (7-1927). Năm 1930, bà gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1931, thì bị địch bắt cùng với Lê Văn Hiến, nhưng vì không đủ chứng cớ nên bà được thả ra, còn Lê Văn Hiến bị kết án 5 năm tù, đày lên Kon Tum. Trong phong trào Mặt trận Dân chủ (1936-1939), bà là thành viên trong Ủy ban đón tiếp đặc sứ Godart, phái viên của Chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp được cử sang Đông Dương điều tra tình hình đời sống của người lao động và công nhân đến Tourane Đà Nẵng. Do bị bệnh, bà qua đời ngày 23/9/1938 tại Đà Nẵng.

Tài liệu tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng.