Câu chuyện 22: Chuyển đổi số, kinh tế số, xã hội số và những vấn đề đặt ra cho báo chí Việt Nam

Dựa trên nền tảng công nghệ mới, mà cốt lõi là công nghệ số (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, chuỗi khối, điện toán đám mây…), chuyển đổi số đang tạo ra không gian phát triển mới cho kinh tế số, xã hội số… Cùng với sự phát triển của hệ sinh thái truyền thông số, báo chí ngày nay đối diện với những thuận lợi và thách thức trong việc đi tìm mô hình phát triển mới.

Sự xuất hiện của công nghệ số ảnh hưởng trực tiếp đến việc vận hành, sản xuất và phân phối tin tức của các cơ quan báo chí. Trong bối cảnh đó việc đổi mới mô hình kinh doanh hay phương thức quản trị tòa soạn là một trong những khâu quan trọng của quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí.

Các tòa báo hiện đại trên thế giới đều tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để giúp công chúng tìm kiếm và nhanh chóng chọn lựa mục tin tức phù hợp. Nói chính xác hơn, các tòa soạn sử dụng AI phân tích hành vi của công chúng để đưa ra các bài báo khớp nhất với sở thích và hứng thú quan tâm của họ. AI đã và đang được sử dụng để phát hiện tin nóng, thẩm định thông tin, tương tác với độc giả, sản xuất video, cho đến viết tin, bài tự động…

Hiện nhiều báo điện tử tại Việt Nam, như: VOVLive, VnExpress, ZingNews, Dân trí hay Lao Động… đã áp dụng AI, nhưng mới dừng lại ở mức phiên bản báo “nói”, nghĩa là “máy đọc”, chứ không phải “người đọc” tin tức cho độc giả.

Mặc dù AI và “nhà báo robot” đã thay thế một phần công việc của nhà báo, đồng thời ít nhiều tạo tác động cảnh báo về vị trí việc làm của các phóng viên, nhà báo trong tương lai, nhưng vấn đề bức xúc nhất về kinh tế báo chí hiện nay lại đến từ áp lực cạnh tranh với các phương tiện truyền thông mới.

Ở Việt Nam, cuộc cách mạng số làm thay đổi chiến lược và thị trường quảng cáo, khiến cuộc cạnh tranh giữa các cơ quan báo chí đã khốc liệt, nay càng khốc liệt hơn với đối thủ mới, đó là mạng xã hội. Có nhiều tờ báo, vào thời hoàng kim, mỗi ngày xuất bản 20-30 trang quảng cáo, thậm chí nhiều hơn số trang nội dung. Nhưng 10 năm gần đây, số trang quảng cáo trên báo in giảm mạnh, chỉ còn 4-8 trang, thậm chí chỉ có 2 trang, trong đó chủ yếu là rao vặt, bố cáo thành lập công ty, thay đổi trụ sở. Đại dịch Covid-19 làm cho báo chí với mô hình kinh doanh phụ thuộc quá nhiều vào quảng cáo càng thêm thiệt hại nặng nề.

Có một thực trạng là các nền tảng số như Facebook, Google… nói chung vẫn cần báo chí, nhưng không cần một báo, đài cụ thể nào, nên dẫn đến sự bất cân xứng về quyền lực, mà cán cân nghiêng về phía nền tảng số. Điều này khiến thị trường truyền thông thiếu lành mạnh một cách đáng kể, gây hại cho báo chí và cũng làm cho xã hội chịu thiệt, bởi bản chất của hoạt động báo chí là cung cấp thông tin chính xác, khách quan cho công chúng toàn xã hội. Bởi vậy, cuộc đấu giữa nền tảng số và báo chí vừa là cuộc tranh luận về nguyên tắc kinh tế, vừa là cuộc đấu chính trị giữa các ngành đầy quyền lực.

Bị suy giảm nguồn thu, nhiều tờ báo ở Việt Nam không có ngân sách, dẫn đến nguy cơ phải giải thể hoặc thu hẹp quy mô hoạt động, số khác phải xoay sở bằng tìm kiếm các nguồn thu ngoài mặt báo, như: tổ chức sự kiện, sản xuất nội dung cho Google, Facebook, hoặc ký kết các “hợp đồng hợp tác truyền thông” với các doanh nghiệp, mà trong nhiều trường hợp, các “hợp đồng” này đã làm cho cơ quan báo chí bị “mắc kẹt”: đưa tin không trung thực, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh, hay báo chí khó lòng phanh phui các vụ việc tiêu cực liên quan đến các đơn vị, doanh nghiệp mà cơ quan báo chí đã bắt tay hợp tác truyền thông, dẫn đến đánh mất niềm tin của công chúng.

Thông tin là một trong những “nhu yếu phẩm” không thể thiếu trong xã hội hiện đại. Công chúng cần rất nhiều loại thông tin, từ chính trị, kinh tế, đến xã hội, văn hóa, giải trí…, nên họ sẵn sàng trả tiền để được đáp ứng nhu cầu này.

Báo cáo Sáng tạo trong báo chí toàn cầu 2020 – 2021 do Hiệp hội các nhà xuất bản FIPP phối hợp với Tập đoàn tư vấn truyền thông Innovation thực hiện, đã tổng kết 13 mô hình kinh doanh giúp cơ quan báo chí tăng doanh thu, trong đó tiềm năng lợi nhuận nhất là các mô hình như: Thúc đẩy tăng trưởng các đăng ký dài hạn; Tổ chức sự kiện; Hoạt động câu lạc bộ, quan hệ đối tác tốt với các nhà quảng cáo và những công ty khác cho nhóm sản phẩm/dịch vụ; Dịch vụ công nghệ thông tin, tạo phần mềm truyền thông độc đáo; Môi giới dữ liệu, có phần mềm thu thập dữ liệu tinh vi và khả năng phân tích nội bộ để nhận ra khách hàng tiềm năng và cung cấp dữ liệu tùy chỉnh; Nhượng quyền thương hiệu, cấp phép thương hiệu, sở hữu các thương hiệu mạnh và có giá trị cao; Đầu tư sáng suốt vào các công ty/dự án khởi nghiệp truyền thông có giá trị; khai thác nội dung đã xuất bản, để tái sản xuất; Xây dựng uy tín về chuyên môn giáo dục trong những lĩnh vực ngách, có độc giả trung thanh…

Sản xuất nội dung báo chí chất lượng cao, dấn thân vào sản xuất báo chí dữ liệu, các dự án báo chí điều tra độc quyền, tính năng kiểm chứng tin tức giả… là những giá trị mà các mà báo chí trong thời chuyển đổi số cần cung cấp cho công chúng của mình. Làm được điều này, báo chí sẽ có được lòng tin của người đọc, có được công chúng trung thành, các tòa soạn hoàn toàn có thể gia tăng những giá trị có thu phí người đọc, hoặc phối hợp các nhà quảng cáo, các nhãn hàng để có nguồn thu. Khi đó, tương lai của báo chí trong thời đại chuyển đổi số sẽ không còn là một viễn cảnh ảm đạm như đã từng được dự đoán.

[Theo: Ngô Bích Ngọc, Làm Báo online; ngày 07/01/2021 và Đặng Thị Thu Hương, Kinh tế và Dự báo; số 17 tháng 6/2021]
Nguồn: Những câu chuyện về chuyển đổi số của Bộ Thông tin và Truyền thông – Cục Tin học hóa